ڕەھبانیەت

ڕەھبانیەت

 ئیلحاد لەتەرازودا -11- 

ئاڤار قەرەداخی

ئەو سەردەمەی کەقەڵەمڕەوی مەسیحی بەرەبەرە لەئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا زیادی دەکرد ،سەرھەڵدانی بزووتنەوەیەکی ئاینی بەخۆوەدی کەلەسەرەتادا لەکڵێسا جیابوو ،بەڵام ھێندەی نەبرد کەبوو بەبەشێكی بنەڕەتی سیستمی کڵێسایی ،دەکرێت بڵێین ڕیشەی ژیانی دونیانەویستی و کەنارگیری لەبنەرەتە یەکەمینەکانی مەسیحیەتدا ھەبوو .

سەرەتاکانی لەسەدەی سێیەمی زاینی لەمصر دەرکەوت ، سەرھەڵدانیشی بەچەند دەستپێشخەریەکی تاکەکەسی چەند پیاوێکی ئاینی بوو ، وەك جۆرە ناڕەزاییەك لەچەند ھاوڕێیەکیان کەدەستیان وەردەدایە کاروباری دونیایی و سیاسی ، بەو جۆرە ئەشکەوتەکان و لوتکەی شاخەکان چەندین کەنارگیری لەخۆدەگرت کەخۆیان بۆپەرستنی خوا یەکلایی کردبوەوە ،ئەو ھۆکارانە تاکە ھۆکار نەبوون بەڵکو ھەندێکیان لەدەست چەند ڕاوەدونانێك پەنایان بردە بەر شاخەکان وھەندێکی دیکەش بۆبەدەستھێنانی ناوبانگ و ناودەرکردن بەکەسی چاك و پاك ئەو کارەیان دەکرد .

ئەم بیرۆکەیە لەسەر دوانەگیری جەستەو گیان وەستاوەو بەیەکگرتنی ئەو پەیوەندیە باوەڕدار لەپێناو گەیشتن بەپلەی پاکبونەوەی گیانی دەستبەرداری پێداویستیەکانی جەستە دەبێت ، بۆئەمەش پشت دەبەستن بەچەند وتەیەکی قەدیس بوترس کەجەخت دەکاتەوە لەسەر گرنگی وەلانان و ڕۆچونە ناوکارو بارەھەستیەکان ، بەڵکو باوەڕداری چاك بەپێی وتەی قەدیس بوترس دەبێت بەھەموو پێکھاتەکانیەوە دەبێت بەرەو پەرستنی خودا بچێت ،ھەندێك لەڕوھبانەکان کۆمەڵێك لە دونیا نەویستەکانیان کۆدەکردەوە تالەپەرستگاکانیاندا کارو پەرستش بکەن ، بەو واتایەی خۆدابڕین بۆ خوای گەورە بەبێ کاری بەسود نابێت ، لەوانە ئەنتۆنی و باخۆمیوس بوون ،لەکاتێکدا باسیل کاری دەکرد بۆڕێکخستنی کاروباری دیرەکان ، ئەو ئاماژەدەدات بەگرنگی بەشداریکردن لەپەرستش و کاری خۆبەخشی بەکۆمەڵ .[1]

ڕەھبانیەت وەکو زۆرێك لە کارەکانی تری پیاوانی ئاینی مەسیحی زیادەڕەویان تێداکردو شتی سەیرو سەمەرەیان بەناوی دینداریەوە ئەنجامدەدا ، ھەرلەئازاردانی جەستەو پیس راگرتنی و دەیان کاری تر کەچەند نمونەیەك دەخەینە ڕوو .

ڕەبەن ماکاریۆس : لەبارەی ڕەبەن ماکاریۆسەوە دەڵێن بۆماوەی شەش مانگ لەنێو قوڕو لیتاوو زۆنگاودا نوستوە تابەڵکو مێش و مەگەزی ژەھرین لەشەروتەکەی بچزێنێت ، جگە لەمە (20 – 30) کیلۆ ئاسنیشی لەکۆڵداوە .

ڕەبەن یوسیبیس : ھاوڕێی ڕەبەن ماکاریوس (40 – 50) کیلۆ ئاسنی بەسەر شان دادابو ماوەی سێ ساڵیش لەناو بیرێکی کەم ئاودا نیشتەجێ بوو .

ڕەبەن یوحەنا : رەبەن یوحەنا ماوەی سێ ساڵ لەسەر قاچێك خواپەرستی کردوە ، بەدرێژایی ئەو ماوەیەش پاڵنەکەوتوەو دانەنیشتوە ، کەماندوش بوە ھەربەپێوە پاڵی داوە بەتاشەبەردێکەوە .

ڕەبەنی تر ھەبون ھەردەم ڕووت بون و لەشی خۆیان دانەدەپۆشی ،پرچە درێژو ئاڵۆسکاوەکەیان بەسەر خۆیاندا دەداو لەسەر دەست و قاچ دەڕۆیشتن ، زۆربەیان لەنێو ئەشکەوت و بیرە وشك بوەکان و لەنێو گۆڕستاندا دەژیان و بەزۆری پوش و پەڵاش و گیاو گژەیان دەخوارد ،پێیان وابو پاك و خاوێنی جەستە دژی خاوێنی ڕۆحە و شۆردنی ھەر ئەندامێکی لەشیان بەگوناھ دادەنا ، مرۆڤی زۆر زاھیدو لەخواترس لەلایان ئەوکەسانە بوون کەزۆر پیس و پۆخڵبوون و دوربون لەپاك و خاوێنی .

ڕەبەن ئەتھینس دەڵێت : ڕەبەن ئەنتۆنی بەدرێژایی تەمەنی خۆی گوناحی قاچ شۆردنی توشی خۆی نەکردوە ، ڕەبەن ئەبراھام ماوەی پەنجا ساڵ ئاو بەر ڕوخسارو قاچی نەکەوتوە ،ڕەبەن ئەئەسکەندەر دوایی تێپەڕ بوونی رۆژگارێك بەداخ و پەژارەوە دەیگوت : داخی گرانم پێشتر شۆردنی دەم و چاومان بەگوناھ دادەنا ئێستاش بۆ گەرماو دەچین !

ڕەبەنەکان لەشاردا  دەگەڕان منداڵ و ڕۆڵەیان لەئامێزی دایکان دەفڕاندو دەیانبردنە چۆڵی و پەرستگاکان و لەوێدا پەروەردەیەکی رەبەنانەیان دەکردن و دەیانکردنە رەبەن ، حوکمەتیش ھیچی لەدەست نەدەھات .

گەورەی ڕەبەنەکان و ناودارانی مێژووی نەسرانی بەوە ناسرابوون کەلەڕفاندنی مناڵدا بەدەست و بردو جەربەزە بوون ، ڕفاندنی مناڵ گەیشتبوە ڕادەیەك کەدایکان ڕەبەن ئەمبرۆسیان دەدی ھەرزوو مناڵەکانیان دەشاردەوە ، دایك باوکان دەسەڵاتیان لەسەر منداڵەکانیان نەمابوو ، دەسەڵات و سەرپەرشتی مناڵان کەوتبوە دەستی کەشیش و ڕەبەنەکان .[2]

ئەم ڕەبەنایەتیە نەبوە ھۆی ئەوەی پیاوانی ئاینی و کۆمەڵگای مەسیحی دورکەونەوە لە بەدڕەوشتی و خراپەکاری ، چونکە ڕەھبانیەت پێچەوانەی سروشتی مرۆڤەو ھەر کارێکیش پێچەوانەی سروشتی مرۆڤ ھەرزوو فەشەل دێنێت و کاریگەری خراپی زیاتردەبێت ھەتا کاریگەری باشە ، بەپێی یاساکانی کڵێسە پیاوانی ئاینی بۆیان نەبوو ژن بھێنن ، بەمەش بەد ڕەوشتی و خراپەکاری بڵاو بویەوە لەنێوان پیاوانی ئاینیدا ، تەنانەت ڕاھیب و ھەموو دەزگا کەھنوتیەکانیشی گرتەوە .[3]

پسوڵەی لێخۆشبوون

کەنیسە داھێنانی سەیرو دەگمەنیان بەشێوەیەك وێنەی نەبوو لەمێژووی ئاینەکان ، کەنیسە ھەستا بەفرۆشتن و دابەشکردنی بەھەشت بەسەر خەڵکیدا بەشێوەیەك ھەرکەس لەپێناوی کەنیسە بچوایە بۆجەنگ و ئامادەبوایە گیانی خۆی لەپێناو کەنیسەدا ببەخشێت ، ئەوا پسوڵەی لێخۆشبونی پێدەدرا ، کەنیسە بۆبەرزکردنەوەی ورەی سەرابزەکانی ھەستا بەبەکارھێنانی پسوڵەی لێخۆشبون ، وەك ویل دیورانت دەڵێت : پسوڵەی لێخۆشبون بەکاردەھێنرا بۆئەوانەی لەشەڕی خاچ بەدەستاندا لەدژی موسوڵمانان بەشداردەبوون .

ھەروەھا ئەوکەسانەشی پارەو سەروەتی ھەبوایە دەیتوانی پسوڵەی لێخۆشبون بکڕێت ، ھەرکەس ئەوپسوڵەیەی پێبوایە ئەوا دڵنیا دەکرا کەگوناھەکانی ڕابردوو داھاتوی ھەمووی سڕاوەتەوە ،گوناھەکانی ھەرچی بووبێت و ھەرچەند گەورە ش بوبێت ، ھەتا کارگەیشتبوە ئەوەی پسوڵەی لێخۆشبونیان بۆمردوانیش دەکرد .

لەپسوڵەی لێخۆشبونەکەدا نوسرابوو (خودامان یەسوع بە ......... "ناوی کەسەکە دەنوسرا" پاشان داوای لێخۆشبونیان بۆدەکردو داوایان دەکرد یەسوع بیخاتە بەھەشتەوە .[4]

ئەم کارەی کەکەنیسە پێی ھەستا ناکرێت بڵێین کاریگەری نەبوە لەسەر ناشرینکردن و بوخزاندنی ئاین لەدەڵی خەڵکیدا ، بەتایبەت لەدوای بزوتنەوەی چاکسازی و ڕێنیسانزەوە بیرمەندان تەماشایان کردوە ئەم ئاینە بەھەشت دەفرۆشێت و دابەشی دەکات و قاسەو ماڵی کەنیسەی پێ پردەکات ، لەکاتێکدا ئەمکارە ھەرگیز لەگەڵ ژیری مرۆڤدا یەکناگرێتەوە ، جوڵانەوە نامۆکانی کەنیسە لەسەر یەکتر کەڵەکەبون ھەتا گەیشتەئەوەی پشتی ئاین بەگشتی و ئاینی مەسیعی بەتایبەتی لەژێردیدا بشکێت و خەڵکی لەھەلێك بگەرێن بۆدەرچون و دەربازبون لەژێر دەست و چەتری کەنیسەو دواتریش واز لەخودی ئاین و تەنانەت خوداش بھێنن .

---

[1] - پوختەی مێژوی ئەوروپا ، ل 79 – 80 .

[2] - بەداڕوخانی موسوڵمانان جیھان چ زیانێکی لێکەوت ، ل 248 – 249 .

[3] - مێژووی ئەوروپا لەسەدەکانی ناوەڕاست ، ل 221 .

[4] - العلمانیە ،ص  110 – 116 ، بەپوختی .

سەروەت و سامانی کەنیسە

ماڵ و سامانی کەنیسە

ئیلحاد لەتەرازودا -10- 

ئاڤار قەرەداخی

کەنیسە خاوەنی سەروەت و سامانێکی زۆر بوو ، بەجۆرێك دەتوانین بڵێین پاپا لەو ماوەو سەردەمەدا گەورەتین دەرەبەگی ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست بوو [1] ، مێژوونوسی بەناوبانگ (ویل دیورانت) دەڵێت : کەنیسە گەورەترین خاوەنداری زەوی بوو ، وەگەورەترینی دەرەبەگەکان بوو لەئەوروپا ، بۆنمونە دێر (فلدا) خاوەنی (15000) کۆشکی بچوك بوو ، ھەروەھا دیر (سانت جول) خاوەنی (2)ھەزار کۆیلەی زەوی بوو ، ھەروەھا (ئەلکوین فیتور)یەکێك لەپیاوانی ئاینی بوو خاوەنی (20)ھەزار کۆیلەی زەوی بوو .

کەنیسە ماڵ و سامان و زەویەکی زۆریشی بەناوی وەقفەوە دەست بەسەرا گرتبوو ،بەشێوەیەك یەکێك لەچاکسازەکانی کەنیسە بەناوی (ویکلیف) دەڵێت : کەنیسە خاوەنی یەك لەسەر سێی زەویەکانی ئینگلتەرا بوو ، لەھەمانکاتدا باجێکی زۆرو گرانی لەبەشەکەی تریشی وەردەگرت .

ئەمە جگە لەدەیان باجی تر کەکەنیسە لەخەڵکی وەردەگرت وەکو باجی (العوشر) باجی ساڵی یەکەم (سنە الاولی) کە پاپا حەنای بیست و دووەم ھەستا بەدانانی .[2]

---

[1] - پوختەی مێژووی ئەوروپا ،ل 76 .

[2] - سفر الحوالی ، العلمانیە ،مکتبە الطیب ،1999، الطبعة الثانية , ص 140 – 142 .

ئیلحاد لەتەرازودا

ئیلحاد لەتەرازودا 

ئاڤار قەرەداخی 

ئیلحاد یەکێك لەو چەمکانەی زۆر دێتە بەرگوێمان و لە ئەمڕۆدا کەسانێك وەکو تاکەحەقیقەت دەیخەنەڕوو لکاندویانە بەزانستەوەو دەڵێن ئیلحاد ئاینی ‌عەقڵە یاخود بیرکردنەوەیەکی زانستیەو خودا خەیاڵ و وەھمەو بونی نیە ، ھەر تیورەو تەفسیرێکێش پەیوەست بەبونەوە خودا ئامادەیی ھەبێت تێیدا ئەوا بە نازاستی دەیخەنەڕوو ھەرلەڕێوە رەت دەکرێتەوە ، لەم زنجیرە بابەتەدا ھەوڵەدەین ئیلحاد بناسێنین و ھۆکارەکانی دەرکەوتنی ئیلحاد بخیەنە ڕوو بەڵگەکانیان لەتەرازودا بکێشین ھەتا سەنگ و قورساییمان بۆدەربکەوێت .

ناساندنی چەمکی ئیلحاد – Atheism

چەمکی ئیلحاد لەرووی واتاوە بەھەمان ئەو واتایەی ئەمرۆ ھەیەتی لەشارستانیەتەکانی پێشودا بەکار نەھاتوە ، لەزمانی عەرەبیدا لەبەرامبەر وشەی (Atheism) وشەی (الالحاد) بەکاردەھێنرێت ، لەزمانی کوردیشدا زیاتر وشەی ئیلحاد بەکاردێت ھەتا وشەی ئەیسیزم ، بۆیە ئێمەش زیاتر وشەی ئیلحاد بەکاردەھێنین .

چەمکی ئیلحاد چەندین پێناسەی بۆکراوە ، ژولیان باگینی لەپێناسەیەکی کورتیدا دەڵێت : ئیلحاد بریتیە لەباوەرنەبوون بە خودا یان خوداکان .[1]

ئیلحاد بەوە پێناسەکراوە کە : مەزھەبێکی فەلسەفیە ڕاوەستاوە لەسەر بیرۆکەی عەدەمیەت ، بناغەکەی نکوڵی کردنە لەبونی خودا .[2]

بەشێك لەتوێژەرانیش پێناسەی ئیلحاد دەکەن و دەڵێن : ئیلحاد چەمکێکە بۆ وەسفی ڕێڕەوێکی فەلسەفی و فکری ، چەقی بیرکردنەوەیان رەتکردنەوەو نکوڵی کردنە لەبوونی خودا یان ھەر ھێزێكی کارا ، بەواتایەکی سادە ئیلحاد واتا نکوڵی کردن لەبوونی خودا .[3]

لەلایەکی ترەوە پێناسەکراوە بەوەی تێگەیشتنێکە رەتی باوەڕ بوون بەخوایەك یان چەند خودایەك دەکاتەوە .[4]

لەپێناسەکانی سەرەوەدا لەنێوان ھەمویاندا خاڵێکی ھاوبەش ھەیە کەبریتیە لە نکوڵی کردن و باوەڕ نەبوون بەخودا یان ھێزێکی کارا لەپشتی گەردوونەوە ، بەپێی فەلسەفەی ئیلحاد ھێزێك بونی نیە لەدەرەوەی گەردون کەھەستابێت بەدروستکردن و رێکخستن و بەرێوەبردنی ئەم گەردونە ، وەك لە پێناسەکانەوە بۆمان رونبویەوە .

ئایە چەمکی ئیلحاد کەی دەرکەوتوە ؟؟

وشەی ئیلحاد بەم واتانوێیەی نکوڵی بێت لەبوونی خودا نوێیەو لەسەدەکانی پێشوودا بوونی نەبوە چەند حاڵەتێکی دەگمەن نەبێت کەهەستابن نکوڵیان لەبوونی خودا کردبێت ، دیاردەی ئیلحاد لەدوای سەدەی شانزەو لەسەدەکانی حەڤدەو هەژدەوە دەرکەوتوە وەک لەمەودوا ئەیخەینە ڕوو .
ئیلحاد بەو واتایەی نکوڵیبێت لەبوونی خوداو بانگەشە بێت بۆ ئەوەی گەردوون لەخۆیەوە و بەبێ دروستکەر بەدیهاتبێت و مادە ئەزەلی بێت داهێنراوێکی نوێیەو لەسەدەکانی ڕابردوودا نەبووە .[5] 
بەپێی قامووسی مێژوویی زمانی فەڕەنسی ( ڕۆبیری گەورە )وشەی مولحید لەسەدەی شانزەدا دەرکەوتوە لەفەڕەنسیدا ، وە وەرگیراوە لە وشە یۆنانیەکەی (ئاسیوس) .
وشەکە لەزمانی لاتینیدا هەبوە لەسەدەی دوو ، ئەدیبی فەڕەنسی (رابلییه ) بەکاری هێناوە لەسەدەی ۱٦ بە شێوە لاتینیەکەی ، پاشان (بللیته دی مانس) لەساڵی (۱٥٤۷) بەکاریهێناوە بەدەربڕینە فەڕەنسیەکەی ، وەوشەی ئیلحاد بەدیاریکراوی لەساڵی (۱۷۹۲) هاتۆتە نێو زمانی فەڕەنسیەوە . [6]
لەلایەکی ترەوە (د.ڕمسیس عوض) لەکتێبی (الالحاد فی الغرب ) دەڵێت : لەپێش سەدەی شانزە ئیلحاد بوونی نەبووە ، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت لەپێش ئەو مێژووە هیچ مولحیدێك بوونی نەبوە .[7]
بەپێی وتەی (جعفر شیخ ادریس) خەڵکی لەسەدەکانی ڕابردوودا بەگشتی باوەڕیان بەبوونی دروستکەرو هەڵسوڕێنەرێک هەبووە بۆگەردوون ، ئیلحاد بەم وتا نوێیەی کەنکوڵی بێت لەدروستەکەرێك بۆگەردوون شتێکی دەگمەن بووە و تاك تاك هەبوە بیروباوەڕی وابێت ، بەنزیکەیی هەتا سەدەی هەژدە بەم شێوە بەردەوام بووە ، لەسەدەی هەژدەوە ئیلحاد بڵاو بۆتەوە و تەشەنەی کردوە .
هەروەها بەپێی کتێبی ــ Atheism in Britain ــ یەکەم کتێب کەبەڕوونی لەبارەی ئیحاد نوسرابێت لە ئەورووپا لەساڵی (۱۷۷۰) یەکەم کتێبیش لەبارەی ئیلحادنوسرابێت  لەبەریتانیا لەساڵی (۱۷٨۲) بووە . [8]

هەروەها توێژەری بەناوبانگ (ڕوس) خاوەنی کتێبی (ئیلحاد لەفەڕەنسا) دەڵێت : شتێك بوونی نەبوو بەناوی ئیلحاد پێش سەدەی هەژدە .
جیاواز لە کروس (تولیو گربگوری) پێی وایە زۆرێك لەنوسەرانی سەدەی حەڤدە تۆمەتبارکراون بەکوفرو ئیلحاد ، وەك ماکیافیلی و فانینی ، کە فانینی لەساڵی ۱٦۱۹ لەسێدارەدرا ، ئەمەجگە لەنوسەرانی گومانداری وەك مونتانی و شارون و بودیە ، لەلایەکی تریشەوە (هیرام کاتۆن) پێی وایە کەدیکارت فەیلەسوفێکی مولحید  بووە . [9]
دەرکەوتنی ئیلحاد بەشێوەیەکی گشتی لەسەدەی شانزە بەدواوە سەری هەڵداوە و وردە وردە هەتا لەسەدەکانی هەژدەو نۆزدە گەیشتۆتە ئەوپەڕی بەهێزی و ئیلحاد بڵاو بووە ، ئەمە جگە لەوەی بەشێك لە توێژەران لەبواری ئیلحاددا پێیان وایە لەسەدەی هەژدە سەری هەڵداوە وەك خستمانە ڕوو ، ئیلحاد لەپێش ئەو مێژووە ئیلحاد نەبوە بەم واتایەی ئەمڕۆ .
(هیرام کاتون)  دیکارت بە فەیلەسوفێکی مولحید ئەخاتەڕوو ، سەیر ئەوەیە لایەنگران و شوێنکەوتوانی فەلسەفەی دیکارت پێیان وابووە بەڵگەکانیان لەسەر بوونی خودا زۆر بەهێزوو پتەوترە لەبەڵگە ئەرستۆتالیسیەکان ، هەر بۆیە جۆرێك لەفەخرو خۆهەڵکێشانیان هەبوو کە شتێکی گەورەیان پێشکەشی فکری مرۆڤایەتی کردوە ، کەکۆمەڵە بەڵگەیەکی بەهێزو یەکلاکەرەوەن بۆ سەلماندنی هەمیشەیی ڕۆح و سەلماندنی نامادیەتی . [10]
سەبارەت بە (جیفروی فالیه ) کەلەساڵی (۱٥۷٤) لەسێدارە درا بەتۆمەتی ئیلحادو بێ بڕوایی ، بەهۆی ئەوەوە نەبوو کە باوەڕی بەخودا نەبێت و مولحیدێکی ڕاستەقینەبێت ، بەڵکو بەوهۆیەوەبوو هەندێک خوێندنەوەی بو کتێبی پیرۆز کردبوو بەشێوەیەك گومانی دروستەکرد لەسەر ئینجیل ، ئەگەرنا (فالیه ) لەوتەیەکیدا دەڵێت : ناگونجێت هیچ مرۆڤێکی ژیر گومان  لەبوونی خودا بکات .[11]

سەبارەت بە دەرکەوتنی ئیلحاد لەجیهانی ئیسلامیدا  بەم واتا نوێیەی نەبیستراوە لەمێژووی موسوڵماناندا کەسێك باوەڕی بەخودا نەبوبێت ، ئەوەشی دەوترێت لەبارەی چەند کەسێکەوە وەکو ئەبوبەکری ڕازی ، یان ئەبی عەلای مەعری ، ئەوان هیچیان مولحید نەبوون بەواتای باوەڕیان بەخودا نەبێت بەڵکو گومانیان هەبوەو ڕازی تانەی لە پیام و پەیامبەران داوە نەوەکو خودا ، لەبارەی ئەبی عەلای مەعریشەوە (ندیم جسر) دەڵێت : مەعری گومانی لەهەموو شتێك دەکرد تەنها بوونی خودا نەبێت کەهیچ کاتێك گومان بۆبوونی  خودا بەلای عەقڵیدا نەدەچوو ، جگە لەم ڕاستیە بەهیچ وتەیەکی  تر باوەڕمەکە ، هەرچەندە مەعری سەرسام و دوو دڵ بوو بەرامبەر قەزاو قەدەرو ئازادی ویست و هۆ داناییەکانی دروستکردن و خودی ڕۆح و چۆنیەتی زیندوبونەوە ، بەڵام هەرگیز باوەڕی بەبوونی خودا نەترازاوە ، کە بەهۆی عەقڵی ساغی بەبەڵگە ڕێنمایی کردبوو بۆ بوونی خودا .[12]

لەسەدەی بیستدا  ئیلحاد بەو واتا نوێیەی سەری هەڵداو لەساڵی (۱۹۲٦(  کەسێك بەناوی (ئیسماعیل احمد ادهم) کێبێکی نوسی بەناوی (لماذا انا الملحد  ــ بۆچی بووم بەمولحید ) کەچاپخانەی (التعاون ) لەئەسکەندەریە هەستا بەچاپکردنی .
دواتر (ئیسماعیل مظهر) لەساڵی (۱۹۲٨)هەستا بەبانگەشەکردن بۆئیلحاد بەڵام دواتر وازیهێنا لەئیلحادەکەی . 
هەر لەساڵی (۱۹۲٨) گروپێك دروستکرا بەناوی (رابيطة الادبي الجديد) کەبانگەشەی بۆئیلحادەکرد . [13]

جۆرەکانی ئیلحاد

نوسەران و توێژەران کەلەبارەی ئیلحادەوە نوسیویانە ھەستاون بە دابەشکردنی ئیلحاد بۆچەند جۆرێك ، لەکۆن و نوێدا .

دیدرۆ مولحیدەکانی دابەش کردوە بۆسێ چین :

1 – مولحیدێك دەڵێت من باوەرم بەخودا نیە ، ئەوەیە مولحیدی ڕاستەقینەیە .

2 – چینێکی تر لەمولحیدەکان جارێك تەواو دان بەوەدا دەنێن کەخودا بونی نیە ، جارێکی تر دان بەوەدا دەنێن کە خودا بوونی ھەیە ، ئەمەیان بەگومانگەرا یان دوودڵی ناودەبرێت .

3 – چینێکی تر لەمولحیدەکان ئومێدەوارە خودا بونی نەبێت ، بۆئەوەی بەبێ ئازاری ویژدان و پەشیمان بوونەوە سەرپێچی و تاوان بکات .[14]

لەئێستادا چەندین دابەشکاری تر کراوە بۆ ئیلحاد وەك :

ئیلحادی ڕەھا : بریتیە لەنکوڵی کردن لەبوونی خودا بەبێ ھیچ کۆت و بەندو مەرجێك .

ئیلحادی ڕێژەیی : بریتیە لەچەند وێنایەکی دیاریکراو بۆخودایەتی نەك نکوڵی کردن بەڕەھایی .

ئیلحادی تیۆری : بریتیە لەھەڵوێستێکی فەلسەفی یان زانستی ، کەنکوڵی لەبونی خودا یان خوداکان بکات و ھەوڵبدات کەوا بەڵگە لەسەر نکوڵی کردنەکەی بێنێتەوەو بەڵگەی ئەوانە ھەڵبوەشینێتەوە کەوا ئیسپاتی بونی دەکەن .

ئیلحادی کرداری : خاوەنی ئیلحادی کرداری خۆی ناخاتە گوفتوگۆو مشتومڕی تیۆری ، بەڵام وادەژی وەك ئەوەی خودا نەبێت ، وێڕای ئەمەش ئەگەر پرسیاری لێبکرێت لەبارەی بوونی خودا ئەوا بەئەرێنی وەڵام دەداتەوە نەك نەرێنی ، واتا دان بەبونیدا دەنێن .[15]

ئیلحادی ئەرێنی و بەھێز  strong (positive)Atheism :

ئەوکەسانە دەگرێتەوە کەبونی خودا رەت دەکەنەوە ، بەڵگەی بۆدێننەوەو تیورەی بۆبینا دەکەن و بڵاوی دەکەنەوە بیرۆکەکانیان .

ئیلحادی لاوازو نەرێنی Weak(Negative)Atheism    :

ئەم جۆرەیان ئەو مولحیدانە دەگرێتەوە کەبەڵگەی پێویستیان بەدەست نەخستوە ھەتا کافی بێت بۆ باوەرپێکردنیان بەبونی خودا ، بەڵام بەکارایی ھەڵناستن بە بڵاو کردنەوەی بۆچون و بیروباوەرەکانیان .[16]

ھەڵوێستی مرۆڤ دەربارەی خودا

بەدرێژایی مێژوو دەتوانین ھەڵوێستی مرۆڤەکان لەبارەی خوداوە دابەش بکەین بۆ چەند ھەڵوێستیك کە بیروباوەری مروڤ لەیەکێك لەم چوار ھەڵوێستە تێناپەرێت و دێتە چوارچێوەی یەکێک لەم چوار ھەڵوێستەوە :

1 – Atheism    بێ باوەڕ :ئەم توێژە بوونی خودا رەت دەکەنەوە ، بەشوێنیدا نکوڵی لەپەیام و پەیامبەرێتی دەکەن ، ئەم توێژە باوەڕیان بە ئاین نیە و پەیڕەوی ناکەن .

2- Agnosticsm    نازانمی : ئەم توێژە باوەڕیان بەبونی خودا نیە ، لەھەمانکاتدا باوەڕی بە نەبونی خوداش نیە ، بەڵکو دەڵێن : ئێمە بەڵگەیەکمان بەدەستەوە نیە کەبیسەلمێنێت خودا بوونی ھەیە بۆیە باوەرمان پێی نیە ، ھەروەھا بەڵگەیەکمان بەدەستەوە نیە بیسەلمێنێت خودا بونی نیە ، کەواتە باوەڕمان بەنەبونیشی نیە ، بەڵکو لەسەر ئەو پرسە ڕادەوەستین و بڕیار نادەین ، نەئیسپاتی دەکەین و نەرەتیشی دەکەینەوە ، ئەم ھەڵوێستە پرسی خودا بەکراوەیی دەھێڵێتەوە بەبێ خستنەڕوی وەڵامێك بۆپرسەکە ، ھەندێکیان پێیان وایە ئەکرێ بگەین بەوەڵامێك بۆئەو پرسە ،بەڵام ھەندێكی تریان پێیان وایە توانامان نیە بگەین بەو مەعریفەیە ، بەھۆی نەبونی کەرەستەی پێویست بۆگەیشتن بەو وەڵامە لەبنەرەتەوە .

3 -  پەروەرێنیەکان  Deism : ئەم گروپە لەمرۆڤەکان باوەڕیان بەبوونی دروستکەرێك هەیە ، کەئەم چەردونەی هێناوەتەبوون ، بەڵام پێیان وایە ناتوانین پەیوەندی بکەین بەو دروستکەرەوە ، بۆیە لەوێدا ڕادەوستن و پەیام و پەیامبەرێتی ڕەتدەکەنەوە و پابەندی ئاینیان نیەو پەرستشەکان ئەنجامنادەن ، پێیان وایە خودا دەست وەرناداتە ئەمگەردونەو موعجیزەو پەڕجوو بنەڕەت و ئەسڵێکیان نیە ، هەروەها خودا نەپەیام دەنێرێت و نەپەیامبەر ، نەیاساو نەبەرنامەی ژیانیش بۆکەس دادەنێت .
باوەڕهێنانی ئەمگروپە بەخودا لەڕێگای بەڵگەی عەقڵیەوەیە .

چوارەم : باوەڕداری ئایندار  Theism : ئەم گروپە لەمرۆڤەکان باوەڕیان بەخودا هەیە وەکو دروستکەری گەردون و بەڕێوەبەرو چاودێری گەردوون ، هەروەها باوەڕیان وایە خودا لەڕێگای نێردراوەکانیەوە پەیام بۆدروستکراوەکانی دەنێررێت و خۆیان پێدەناسێنێت و وەڵامی داوای دروستکراوەکانی دەداتەوەو لەسەر کاری چاك و باش پاداشتیان ئەداتەوەو لەسەر کاری خراپ و لادان سزایان دەدات . [17]

ئایە رێژەی مولحیدەکان چەندە ؟؟

ئایە ڕێژەی مولحیدەکان چەندە ؟ ئایە ڕاستە دەوترێت کەمینەیەکن لەچاو باوەڕداراندا ؟ یان نەخێر مولحیدەکان وەك خۆیان دەڵێن زۆرن و کەمنین ؟ ئایە خودا نەمرد ؟ ئایە خودا داهێنراوی سەردەمانی نەزانی و دوری لەزانست و زانیاری نەبوو ئەی چ جێگەیەک بۆخودا ماوەتەوە تاباوەڕدار مابن پێی ؟
باوەڕداران پێیان وایە مولحیدەکان کەمینەیەکن و شازو ڕیزپەڕن لەکۆمەڵگادا ، مولحیدەکانیش پێیان وایە نەخێر زۆر لەوەزیاترن کەدەزانرێت و لەنێو توێژی زانایان و دانایانیشدا زۆرینەی زریان مولحیدن .
ڕیچارد دۆکنز دەڵێت :ژمارەی ئێسیستەکان زۆر لەوەزیاترە کەدەزانرێت بەتایبەت لەنێو توێژی خوێنەوارانی باڵادا ، ئەمە لەسەدەی نۆزدەهەمیشدا وابووە ، کاتێك جۆرج سیتوارت میل دەڵێت : جیهان سەری سوڕدەمێنێت ئەگەر هات و بزانێت ڕێژەی زۆر لەو کەسانەبەناو بانگ و پرشنگدارەکان ، ئەوانەی لەچاوی خەڵکدا زۆر ژیرو ڕەوشتبەرز دیارن تەواو بەدگومانن لەئاین . [18]
هەروەها دۆکنز دەڵێت : ڕاپرسیەکی ئەمریکی پیشانی داوە کەژمارەی ئێسیستەکان و لائەدریەکان زۆر زۆر زیاترە لەجولەکەکان و زۆربەی هەرەزۆری گروپە ئاینیەکان . [19]
بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی ئاماری تەنیا (۲،۱۳٪) لەدانیشتوانی زەمین لەسەدەی (۲۰) بەڕاشکاویەوە وتویانە مولحیدین ، بەڵام ئەوانەی وتویانە لائەدریین ــ ئەگنۆستیك ــ ڕێژەیان (۱۲٪) دەبێت . [20]
بەپێی ئەو ئامارانەشی (میشیل مالرب)لە کتێبی (مرۆڤ و ئاینەکان) دا هێناویەتی کەلەساڵی (۱۹۹۰) کتێبەکە دەرچوە ، (۲٥٪) فەڕەنسیەکان خۆیان بە مولحید ئەزانن ، لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمەریکا (۷٪) کەمترن ئەوانەی خۆیان بەمولحید دەزانن . ــ [21]
هەروەها لەدانیمارك (۳.٦٪)  خۆیان بەبێ ئاین دەزانن ، لە میسیریش لەکۆی (٥۱) ملیۆن کەس (۲۰۰) هەزاریان خۆیان بەبێ ئاین دەزانن ، لە کۆریای باکور (۱٦٪) باوەڕیان بەخودا نیە ، (٥۲٪) وابەستەنین بەهیچ ئاینێکەوە .[22]

لە وڵاتی کەندا لە (٦٪) شوێنکەوتوی هیچ ئاینێك نین ، لەوڵاتی شیلیش لە (۷٪) خۆیان بە مولحید دەناسێنن ، بەلجیکا (۹۰٪) خۆیان بەمەسیحی دەزانن ، ئوسوترالیا لە (۱۲٪) پەیوەست نین بەهیچ ئاینێکەوە ، نەمسا لە )۹٤٪) خۆیان بەئایندار ئەزانن ، ئەوەی ژمارەیەکی زۆری مولحیدی هەبێت وڵاتی سینە .[23]

ھەروەھا زانکۆی ئۆکسفۆرد لەساڵی (۱۹٨۲)هەستا بەدەرکردنی مەوسوعەی مەسیحی جیهانی ، کە توێژینەوەیەکیان کرد بەبەشداری (۳۷۰)توێژەر لە (۲۲۳) وڵات ئەنجامدرا ، توێژینەوەکە (۱۲) ساڵی خایاند ، لەساڵی )۱۹٦٨ ــ ۱۹٨۰) لە توێژینەوەکەدا هاتوە لەساڵی (٥۰۰) ز ، ڕێژەی مەسیحیەکان لەجیهاندا (۲۲٪) بووە ، لەساڵی (۱٥۰۰) ڕێڕەکە دابەزیوە بۆ (۱۹٪) لەساڵی (۱۹۰۰) ڕێژەی مەسیحیەکان گەیشتۆتە (۳٤.٤٪) لەساڵی (۱۹٨۰) ڕێژەکە دابەزیوە بۆ (۳٨.٨٪)  ، هەروەها عەلمانیەت ــ لادینی ــ بەشێوە جۆراو جۆرەکانیەوە بۆنمونە ، مادیەتی زانستی ، ئیلحاد ، شوعیەت ، نازانمێتی ، فاشیەت ، مەزهەبی مادی ، مەزهەبی ئینسانی لیبراڵی ، ڕێژەی سیکۆلاریزم بەرزبۆتەوە ، لەساڵی (۱۹۰۰) ڕێژەیان (۲٪) بووە ، لەساڵی (۱۹٨۰) ڕێژەیان گەیشتۆتە (۲۰.٨٪) بەرزترین ڕێژە لەسوید تۆمار کراوە (۲٨.۷٪) بووە ، نزمترین ڕێژەش لە یۆنان تۆمار کراوە کە (۰.۳٪) بووە ، لەنەرویجیش لە (۱.۷٪) بووە ، لە وڵاتە شوعیەکاندا بەرزترین پلە لە ئەلبانیا تۆمار کراوە (۷٤٪) بووە ، لە وڵاتی چین (۷۱٪) و لە یەکێتی سۆڤیەت (٥۱.۲٪) بووە  ، نزمترین پلەش لەوڵاتە شوعیەکاندا لە کەمبۆدیا تۆمارکراوە کە (٥.۲٪) بووە ، لە پۆڵنداش (۹.٥٪) بووە .
لەوڵاتانی ئیسلامیش بەرزترین ڕێژە لە ئوردون بووە کەلە (۲٪) بووە ، نزمترین ڕێژەش لەتورکیاو لیبیدا بووە (۰.۱٪) بووە .
لەوڵاتانی ئاسیاو ئەفریقیا یابان بەرزترین ڕێژەی تۆمار کردووە (۱۲٪) وڵاتی غینیاش نزمترین ڕێژەی تۆمار کردوە (۰.۱٪) ، لەوڵاتانی ئەمریکای لاتین ئۆرۆگوای بەرزترین ڕێژەی تۆمار کردوە (۳٥.۱٪) پاراگواییش نزمترین ڕێژەی تۆمار کردوەکەلە (۰.٥٪) بووە .
دەربارەی ئەوپرسیارەشی (ئایە باوەڕت بەخودا هەیە ؟) توێژەران هەستان لە (۱۲) وڵاتی ڕۆژئاوا لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکاو یابان توێژینەوەیان کرد ، لەنێوان ساڵانی (۱۹٨۱ ــ ۱۹٨۲) بەشی کۆمەڵناسی لەزانکۆی (توندنهایم) لە نەرویج هەستان بەبڵاو کردنەوەی ئەنجامی توێژینەوەکە .
لەتوێژینەوەکەدا ئەوە پیشان دەدات کە زۆرترین ڕێژەی مولحید لەوڵاتی یابانە بەڕێژەی (۲۳٪) و نازانمیەکان بەڕێژەی (۳٨٪) لە سویدیش ڕێژەی مولحیدەکانی (۳٥٪) و ڕێژەی نازانمیەکانی (۱٤٪) بووە ، لەویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکاش کەمترین ڕێژەی مولحید تۆمارکراوە کە (۲٪) بوەو ڕێژەی نازانمیەکان لە (۳٪) بووە .[24]

هەروەها بەپێی بڵاوکراوەیەکی (نیورك تایمز ) لە بەرواری (۲۷ ـ ۲ ـ ۱۹۹۳) لە (۹٦٪) ئەمریکیەکان بەڕاشکاوی خۆیان بەباوەڕدار دەزانن .
هەروەها گۆڤاری (US News and world peport) لە بەرواری (٤ ـ ٤ ـ ۱۹۹٤) ئامارێکی خستۆتەڕوو کەتێیدا لە (۹۳٪) ئەمریکیەکان خۆیان بەباەڕدار دەزانن ، وەلە (٥٪)خۆیان بە مولحید دەزانن .[25]
لەلایەکی ترەوە بەپێی کتێبی (ڕاستیەکانی جیهان ) (the world fact book) کە (CIA) دەری دەکات ، ڕێژەی مولحیدەکان (۲.۱٪) لەکۆی دانیشتوانی گۆی زەوی ، وە بێ ئاینەکان ڕێژەیان (۹.٦٦٪) دەبێت .
بەپێی سەرژمێری ( الیورستان یورو بارومتر) لەساڵی (۲۰۱۰) ڕێژەی مولحیدەکان لەئەوروپا (۲۰٪) دەبن ، لەسەر ئاستی وڵاتیش فەڕەنسا لە )٤۰٪) مولحیدن ، بەریتانیاش لە (۲٥٪) مولحیدن .
چەند سەرژمێریەکیش ئەوەیان خستۆتەڕوو کە لەکەنەدادا لە (۲۳٪) مولحیدن ، ئەمریکاش لە (۹۰٪) خۆیان بە باوەڕدار دەزانن . [26]

بەپێی ئەو ئامارەش کە عادل باخەوان خستویەتەڕوو لەکیشوەری ئەوروپا (۷٥٪) خۆیان بە ئایندار دەزانن ، لەسەدا (۳۱٪) خۆیان بەبێ ئاین دەزانن ، لەسەدا (٦٪) خۆیان بەمولحید دەزانن .
لەسەر ئاستی وڵاتیش فەڕەنسا (٥٦٪) باوەڕیان بەخوا هەیە ، لە (٤٤٪) باوەڕیان بەخودا نیە .
لەویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکاشدا لە (٨۱٪) خۆیان بەئایندار دەزانن ، لە ( ۱٦٪) خۆیان بەبێ ئاین دەزانن ، لە (۱٪) خۆیان بە مولحید دەزانن . [27]

سەبارەت بەزانایانییش (باروخ شالیڤ) لەکتێبی (سەد ساڵ لەخەڵاتی نۆبڵ ) دەڵێت : ڕێژەی ئەو زانایانەی کە  ئەیسیست یان لائەدری یان بێ ئاینن و خەڵاتی نۆبڵیان بەدەست هێناوە لەساڵی (۱۹۰۰ ــ ۲۰۰۰) ڕێژەیان (۱۰٪) دەبێت ، وە لەو ڕێژەیەش لە (۳٪) لەهەڵگرانی خەڵاتی نۆبڵ  مولحیدن .
هەروەها کۆمەڵی ئەمریکی (AAAS) ، لە کۆبونەوەی ساڵانەیان لە (۲۰۱٤) وەرەقەیەکی بەحسیان پێشکەش کرد ، دەریخست لەجیهاندا (٤٪) زانایان مولحیدن .[28]

بەپێی ئەم ئامارانەبێت رێژەی مولحیدەکان لەجیھاندا لەچاو باوەڕداراندا کەمن ، بەڵام وەکو جعفر شیخ ئیدریس دەڵێت : ھەرچەند ڕیژەی مولحیدان کەمن بەڵام کەمینەیەکی کاریگەرن [29] کەمینەیەکن کەلەجیھاندا دەنگیان دلێرەو کاریگەریان داناوە لەسەر دەورو بەر ، بەتایبەت لەسەر توێژی گەنجان کاریگەریەکان تۆخترن ، لەکوردوستانیشدا ھەستی پێدەکەین کەگەنجان کەوتونەتە ژێر کاریگەری تیورە ئیلحادیەکانەوە ، ئاماژەیەکی تر کەلە ئامارەکانەوە وەری دەگرین ئەوەیە بەپێچەوانەی بانگەشەو پێشبینی مولحیدەکان کەبانگەشەی مردنی خودایان کرد وەکو نیتچە ، یان وەك ئەندرێ ماڵرو دەڵێت : سەدەی بیست و یەك سەدەی بی باوەریە .[30] بەڵام ئەم پێشبینیەی ئەندرێ مالرۆ یەکەم پێشبینی نیە کرابێت بۆ مردنی خودا ، بۆکۆتایی ھاتن و توردانی ئاین و باوەر ، بەڵکو لەسەدەی نۆزدەو بیست چەندین بیرمەند ھەبوون پێشبینیان کردوە کەچیدی شوێنێك بۆخودا نەماوە ، چیدی ئاین جێگەی بایەخ نیەو زانست جێگەی بەئاین لێژ کردوە ، بەڵام واقع پێچەوانەی ئەوەی پیشانداین و دەری خست کە مرۆڤ ناتوانێت ھەروا بەئاسانی واز لەئاین و خودا بھێنێت  و توڕی بدات بەڵکو ھێشتا مرۆڤ پێویستی بەئاینەو ئەم ئامارانەش پشت ڕاستی بۆچونەکانمان دەکاتەوە .

---

[1] -  عدنان ابراھیم ،چەکوشی بەڵگەو شوشەی ئیلحاد،و.زیرەك ئەحمەد ڕەحمان ، ماڵی وەفایی ،2015 ،ھەولێر،ل 36 .

[2] - المسوعة  المیسرة ،الطبعة الخامسة , ج 2 , ص 803 .

[3] - رحلە الی قلب الالحاد ، ص 14-15

[4] - ریچارد دۆکنز ، وەھمێك ،و.نوری کەریم ،ئەندێشە،2016، ل5 ،پەراوێزی 2 .

[5] - محمد قطب , مذاهب الفكرية المعاصرة , دار الشروق ,طبعة 10 ,القاهرة ,2008 , ص 599 .

[6] - زينب عبدالعزيز , الالحاد وأسبابه ,دار القبس , 2003 , ص 8 .

[7]  - رمسيس عوض , الالحاد في الغرب , دار مينا , دار الانتشار العربي , القاهرة , 1997 ,ص 17 .

[8] - جعفر شيخ ادريس , فزياء ووجود الخالق ,2001 , ص 19 .

[9] - الالحاد في الغرب , ص 20 .

[10] - الالحاد في الغرب , ص 19.

[11] - الالحاد في الغرب , ص 17.

[12] -نەدیم جسر ، داستانی ئیمان ،و.نوری عبداللە صاڵح ئاخجەلەری ، تەفسیر ،چاپی 2 ،ھەولێر ،2009 ،ل 146 .

[13] - الموسوئە المیسرە ، ج 2 ، ص 803 – 804 .

[14] - چەکوشی بەڵگەو شوشەی ئیلحاد ، ل 45 -46 .

[15] - چەکوشی بەڵگەو شوشەی ئیلحاد ، ل 46 – 48 .

[16] - عمرو شریف ، خرافە الالحاد ،مکتبە شروق الدولیە ، 2014 ، ص 27 .

[17] - عبدالله بن صالح العجيري , مليشيا الالحاد ,مركزتكوين ,طبعة الثانية ,2014,ص 19 – 20 .

[18] - وەھمێك ، ل 10 .

[19] - وەھمێك ، ل 11 .

[20] - چەکوشی بەڵگەو شوشەی ئیلحاد ،ل 27 – 28 .

[21] - میشل مالرب ، مرۆڤ و ئاینەکان ، ،.حیمران ھاواری ،چاپخانە رێنما ،2009 ، ل 587 – 588 .

[22] - مرۆڤ و ئاینەکان ، ل ٥٨٤ ــ ٥٨٦ .

[23] - ــ مرۆڤ و ئاینەکان ،ل ٥۷۹ ــ ٥٨۲ .

[24] -  رحلة الی قلب الالحاد ، ص ۹ ــ ۱۰ .

[25] -  فیزیاء ووجو الخالق ، ص ۱۹ .

[26] - میلیشیا الالحاد ، ص ۱۱ ــ ۱۲ .

[27] - کۆتایی عەلمانیەت ، ل ۱٦۹ ــ ۱۷۳ .

[28] - هیثم طلعت ، وهم الالحاد حلقة ۱٥ .

https://www.youtube.com/watch?v=bC1710AhQb8

[29]  - فزیاء ووجود الخالق ، ص 14 .

[30]  - مرۆڤ و ئاینەکان ، ل 7 .