ئیلحادی نوێ وێرانکەرە
ئاڤار قەرەداغی
ئیلحادی نوێ وێرانکەرە، ئەم دەستەواژەیە ناوونیشانی وتارێکی فەیلەسووفی مولحید جولیان باگینییە، بەشێک لە مولحیدەکانیش باش لەو ڕاستییە تێگەییشتوون، مولحیدەکانی وەک ریچارد دۆکینز، سام ھاریس، کریستۆڤەر ھیتشینز و، ھاوشێوەکانیان خاڵین لە دواندنی لۆژیکی و بابەتی، بەڵکو کار لەسەر بوغزاندن و ئیستیفزازی ئاییندارەکان و بریندارکردنی ھەست و شعوریان دەکەن.
ڕیچارد دۆکینز دەڵێت "بەڕاستی بەڕاستی ئومێدەوارم کە ببینم ئایین بەتەواوی نەمێنێت" (میلیشیا الحاد، ص ٤٥). ھەروەھا دەڵێت "کاتێك کەسێک تووشی وەھم دەبێت، بە تێکچوو ناوی دەبرێت. کاتێک خەڵکێکی زۆر توشی وەھم دەبن، بە ئایین ناوی دەبرێت"(وەھمێک، لا ١٣)، ھەروەھا لە وتارێکیدا بەناوی (ڤایرۆسی ئەقڵ) جارێک باوەڕداران بە نەخۆش و جارێک دەڵێت ڤایرۆس لە ئەقڵی داون، جارێکیش بە شێت ناویان دەبات، چونکە باوەڕیان بە موعجیزە ھەیە. (حوارات سیدنی، لە لاپەڕەی ٥٤ بۆ ٨٨ بەدرێژی باسی دەکات، بەڵام لە لاپەڕەی ٨٥ بۆ ٨٨ دەری دەبڕێت). جگە لەوەی بەرنامەیەکی ھەبووە بەناوی (ڕیشەی ھەموو بەدکارییەکان)، ھەرچەند دۆکینز دەڵێت "لە سەرەتاوە حەزم لە ناوونیشانەکەی نەبوو، ئایین سەرچاوەی ھەموو خراپەکارییەکان نییە، لەبەر ئەوەی ھیچ شتێک ڕیشەی ھەموو شتێک نییە، بەڵام خۆشیم ھات لەو ڕیکلامەی بۆ ئەو بەرنامەیە دروستکرا و لەناو ڕۆژنامە سەرتاسەرییەکاندا بڵاوکرایەوە." (وەھمێک، لا ٢) دۆکینز بەحسابی خۆی بۆ سەرنجڕاکێشانی ئاییندارەکان ئەوەی کردووە، بەڵام ئەو قسەیەیشی وەک ئەو قسەیەی وایە کە خۆی بە مولحیدی تەواو دانانێت و خۆی دەخاتە چوارچێوەی نازانمییەوە، کەچی وەک دەبینین مولحیدێکی عەیارە بیستوچوارە. بەڵگەیشمان ئەو وتانەیەتی کە لە سەرەوە ھێنامانن، ئەمە جگە لەوەی ھەر دوو دێڕ دوای ئەو قسانەی، پێمان دەڵێت خەیاڵ بکەن ئەگەر ئایین نەبووایە، ئیتر لەوێوە لیستێکمان بۆ ڕیز دەکات لە کارەکانی تاڵیبان و خۆتەقاندنەوە و جەنگی ئێرلەندا...
تەنھا دۆکینزیش نییە ئاوا دژە ئایین و توندە، ئەوەتا سام ھاریس دەڵێت "ئەگەر گۆچانێکی سیحرییم پێبێت و بتوانم کۆتایی بە یەکێک لەم دووانە بھێنم: ئایین، دەستدرێژیی سێکسی، ئەوا ھیچ کات دوودڵ نابم لە کۆتاییھێنان بە ئایین" (میلیشیا الالحاد، ص ٤٥).
سام ھاریس لە جێگەیەکی تردا دەڵێت "تەنھا بەوەندەی باوەڕەت وا بێت، کە خودا زانایە بە بیر و بۆچوونەکانت، ئەوا پێویستە بە جۆرێک لە نەخۆشیی ئەقڵی داییبنێین." (میلیشیا الالحاد، ص٤٧)
ئیلحادی نوێ و توندوتیژی
کاردیناڵ جۆرج بێڵ دیبەیتێکی ھەیە لەگەڵ ڕێچارد دۆکینز، کاردیناڵ دەڵێت "بە ھۆی جێبەجێکردنی داروینییەتی کۆمەڵایەتییەوە خوێنڕێژانی وەک ستالین و، گەورەترین دوو جووڵانەوەی سیاسیی ئیلحادی دروستبوون." (مەبەستی نازییەکان بەسەرکردایەتی ھیتلەر و یەکێتی سۆڤییەتە، نووسەر) دۆکینز بەم شێوەیە وەڵامی دەداتەوە "ئۆھ ئەوە بێمانایە، بەڕاستی تەرحێکی سەخیفە، با دوو بابەت ڕوون بکەمەوە، یەکەم: نە لە دوور نە لە نزیک ئیلحاد ھیچ پەیوەندییەکی نییە نە بە ھیتلەر و نە بە ستالین. دووەم: ئەگەر ستالین مولحید بووبێت، ئەوا ھیتلەر مولحید نەبووە." (حیوارات سیدنی، ریتشارد دوکنز، ص ٢٥) دۆکینز لە وەھمەکەیشیدا دەڵێت "ئایە ئیلحاد بە شێوەیەکی سیستەماتیکیانە کاریگەریی ھەیە لەسەر خەڵک بۆ خراپەکاری. بچووکترین بەڵگە لەم بارەیەوە بوونی نییە." (وەھمێک، ل ٥٧٤)
دەربارەی ستالینیش دەڵێت "ڕەنگە خوێندنی ئایینی لە منداڵیدا فێری ئەوەی کردبێت، ڕێز بگرێت لە باوەڕێکی ڕەھا و دەسەڵاتێکی بەھێز و قاییل بێت بەوەی ئاکام ڕەوایی دەدات بە گرتنەبەری ھەر ڕێگەیەک." (وەھمێک، لا ٥٧٥)
ئەم گریمانەیەی دۆکینز کە ستالین لە ئەنجامی خوێندنی ئایینی مەسیحییەوە لە تەمەنی منداڵیدا فێری ئەوە بووە کە ڕێز لە دەسەڵاتی ڕەھا بگرێت، جۆرێکە لە گەوجاندنی خوێنەر، چونکە ھەموومان دەزانین ستالین مارکسی بووە، مارکسییەکانیش لە پێناو ھێنانەدیی کۆمۆنیزم ئەو شۆڕشانەیان کردووە.
پاشان وەک عەبدوڵڵا ئەلعوجەیری دەڵێت: کاتێک مولحیدەکان بەرگری لە ئیلحاد دەکەن و پێمان دەڵێن ئەوانە بە ناوی ئیلحادەوە خەڵکیان نەکوشتووە، بەڵام واقیع شایەتی دەدات کە ئەو ڕژێمانە بەڕاستی جەنگاون دژی ئایین، بە ڕووخاندنی پەرستگە و قەدەغەکردنی کتێبە ئایینییەکان و، قەدەغەکردنی ئەو ئازادییانەی پەیوەست بوون بە ئایین و ئاییندارییەوە. (میلیشیا اللاحاد، ص ٦٧)
مارکس دەیوت کە ھەر ئەوەندە پرۆلیتاریا سەرکەوت دەوڵەت ڕوو لە ھەڵوەشان دەکات. لینینیش پێش شۆڕسی ئۆکتۆبەری ١٩١٧ قسەی مارکسی دەھێنایەوە کە پرۆلیتاریا دەوڵەتێکی دەوێت بەرەو مردن دەچێت و دوای شۆڕشی پرۆلیتاریا دەوڵەتەکە یەکسەر ڕوو لە نەمان دەکات، بەڵام دوای شۆڕشەکە دەیوت کە ئەم نەمانە (ھەروەھا دروستبوونی کۆمۆنیزم) دوای دە یان بیست ساڵی تر ڕوو دەدات، کەچی وەک زانراوە دوای ئەم ماوەیە دەوڵەت پتەوتر بوو و تەنانەت بووە بە دەوڵەتێکی تۆتالیتاریی وا کە لەمێژووی نوێ تاکە.
ھۆی ئەمەش دیارە: بنیاتنانی سۆشیالیزم و سەپاندنی بیروڕایەک بەسەر وڵاتێک بەبێ دەوڵەتێکی زۆر بەھێز ئەنجام نادرێت، زانراویشە کە دەوڵەتەکەی ستالین لە ستەمگەری بێوێنە بوو. (ناڕێکییەکانی مارکسیەت، ل ١٢٩)
دۆکینز زۆر ھەوڵ دەدات ھەموو خراپەکارییەکان بەسەر ئاییندا ساغ بکاتەوە، لەو لایشەوە دەبینین ھەوڵ دەدات ئیلحاد و ڕژێمە ئیلحادییەکان لە ھەموو تاوانەکان پاک کاتەوە و دووریان بخاتەوە لێی.
لەو لایشەوە کریستۆڤەر ھتشینز لە وەڵامی پرسیارێکی دۆکینزدا دەڵێت "نازانم تا چەند ڕاستە کە ستالین مولحید بووە، بەڵام دڵنیام ھیتلەر مولحید نەبووە، بەگشتی، ئیلحاد ھیچ کەس ناچار ناکات کە تەبەنای مەنھەجێکی سیاسی بکات" (حیوارات سیدنی، ص ١٧٦)، ھەروەھا دەڵێت "خاڵێکی گرینگ ھەیە کە ڕوونی بکەمەوە، ئەیش ئەوەیە نیزامی ستالین لە ڕاستیدا نیزامێکی ئایینی سیۆکراتی بووە" (حیوارات سیدنی، ص ١٨١)
دەربارەی کۆریای باکووریش دەڵێت "لە ڕاستیدا کۆریای باکوور دەوڵەتێکی سیۆکراتییە -دەوڵەتێکە فەرمانڕەوا حوکوم دەکات بە ناوی خوداوە، یان بەناوی خودایەکەوە- بە ھەموو پێوەرێک" (حیوارات سیدنی، ص ١٧٨). عەبدوڵڵا ئەلعوجەیری لەسەر ئەو وتەیەی ھیتشینز دەڵێت "ھیتشینز پێی وایە یەکێتیی سۆڤییەت دەوڵەتێکی ئایینی بووە، ئیشتراکییەت گۆڕا بۆ ئایین، ئالێرەوە سەرەتای کێشە بنەڕەتییەکە دەست پێ دەکات، ھۆکارەکەیش ڕوونە، ئایین مەنبەعی خراپەکانە، یەکێتیی سۆڤییەت دەوڵەتێکی شەڕخواز بووە، کەواتە دەوڵەتێکی ئایینی بووە! ئالێرەوە ھیتشنز لە بیرۆکەی ئایین خراپە، دەگوازێتەوە بۆ بیرۆکەیەک زۆر توندترە، ئەویش ھەموو خراپەکان ئایینیین!" (میلیشیا الالحاد، ص ٦٥-٦٦)
جۆن مالینۆ ڕەخنە لە ڕیچارد دۆکینز دەگرێت کە دەیەوێت ھەموو شتێک بئاڵێنێت بە ئایینەوە، ھەموو جەنگەکان بکاتە جەنگی ئایینی، جۆن مالینۆ دەڵیت "لە ڕاستیدا ئەوە جگە لەگیراوەیەکی تازەی دەرمانی سیحری یاخود ئیکسیری ھیچی دیکە نییە، کە پێی وایە زۆربەی جەنگەکان ئایین ھۆکاریانە. ئەوە بەرگەی ساتێک ڕەخنەی پێداچوونەوە و وردبوونەوە ناگرن." (زیاتر لە تلیاک، لا ٤١٠)
چارلز فیلیپس و ئالان ئەکسیلروود لە ئیسکلۆپیدیای جەنگدا دەڵێن "ئەو جەنگانەی بە ھۆکاری ئایینی ئەنجامدراون لە سەدا حەوت تێپەڕ ناکەن لە جیھاندا" (اسس غائبة، پەراوێزی لاپەڕە ٢٠٢)، بەڵام ھیچکات ئەم مولحیدانە ئامادە نین دەست لەو چەواشەکاری و فێڵانەیان ھەڵگرن، ئەوەتا محەمەد مزوغی بۆ ئەوەی قەناعەتمان پێبکات کە ئەوە ئیلحاد نییە ئەخلاق لەناو دەبات، بۆ ئەوەیش لێمان دەپرسێت "ئایە ئیلحاد حاکم بوو لەسەردەمی لویسی ١٤، لویسی ١٥، لویسی ١٦، ئایە ئیلحاد دادگاکانی پشکنینیان دامەزراند، ئایە قەدیس دۆمینیک، شارڵی نۆیەم، ماریا دی میدیتیش، فێردینان و جۆرجی سێیەم ئایە ئەمانە مولحید بوون؟ نەخێر بەدڵنیاییەوە" (تحقیق ماللإلحاد من مقولة، ص ٢٣١)
تەماشای محەمەد مزوغی بکەن چۆن دەیەوێت بمانگەوجێنێت، ئایە مێژوو لە لویسی ١٦ و دادگاکانی پشکنین وەستا؟ ئایە لەدوای ئەو بەروارەوە دنیا بوو بەشامی شەریف و جەنگ کۆتاییی ھات؟ ئایە سەدەی نۆزدە و بیست، جەنگ تێیاندا ڕووی نەدا؟ با ئێمەیش بە ھەمان لۆژیکی محەمەد مزوغی بپرسین "ئایە ڤلادیمێر لینین، جۆزێف ستالین، ئەدۆڵف ھیتلەر، ھیدیکی توجو، بۆڵ بۆت، ماوتسی تۆنگ و شیانغ کای شای، باوەڕداربوون؟ کە بەم حەوت کەسە نزیکەی ١٢٠ ملیۆن مرۆڤیان کوشتووە! نەخێر بێ گومان مولحید بوون" (اسس غائبة، پەراوێزی لاپەڕە ٢٠٢).
بەڵێ بەڕێزان ئاوا مولحیدەکان خۆیان و شوێنکەوتەکانیشیان دەگەوجێنن، پەردە بەسەر ڕاستییەکاندا دەدەن و مێژوو تەزویر دەکەن، بە دڵی خۆیان لێی دەردەھێنن، ھەتا بۆمان بسەلمێنن ئیلحاد پاک و بەریئە و ئایین خوێنی لێ دەچۆڕێت، کەمێکیان ددان بەوەدا دەنێن کە ئیلحادیش بەشداریی کردووە لە کوشتنی ھەزاران کەسدا، ئەوەتا مارک ھاوسەر دەڵێت "بۆئەوەی بە دیدی تەرەفگیری تۆمەتبار نەکرێین دەڵێین کە بێباوەڕان ژمارەیەکی زۆر تاوانی گەورەیان ئەنجامداوە، وەک قەسابخانەکانی ستالین کە قوربانیەکانی ملیۆنەھا کەس بوون لە یەکێتیی سۆڤییەتدا، ھەروەھا کێلگەکانی کوشتن پۆڵ پۆت کە زیاتر لە ملیۆنێک کەمبۆدی تێدا ناشتووە." (خورافەی ئیلحاد، لا ٤٩٤)
بۆئەوەی زیاتر بەرچاومان ڕوون بێت، بەشێک لەو لیستە دەخەینەڕوو کە دیڤید برینلیسکی ھێناویەتی بۆ جەنگەکانی سەدەی بیستەم.
•جەنگی یەکەمی جیھانی ١٩١٤-١٩١٨ پانزدە ملیۆن.
•جەنگی ناوخۆی ڕووسیی ١٩١٧-١٩٢٢ نۆ ملیۆن.
• یەکێتیی سۆڤییەت، نیزامی ستالین ١٩٤٠-١٩٥٣ بیست ملیۆن.
•جەنگی دووەمی جیھانی ١٩٣٧-١٩٤٥ پەنجاوپێنج ملیۆن.
•جەنگی ناوخۆی چین ١٩٤٥-١٩٤٩ دوو ملیۆن و پێنجسەت هەزار.
•کۆماری چین، نیزامی ماوتسی تۆنگ ١٩٤٩-١٩٧٥ چل ملیۆن.
•دەوڵەتی کۆنگۆی ئازاد ١٨٨٦-١٩٠٨ هەشت ملیۆن.
•مەکسیک ١٩١٠-١٩٢٠ ملیۆنێک.
•کوشتارگەی ئەرمەنەکان لە لایەن تورکەکانەوە ١٩١٥-١٩٢٣ ملیۆنێک و پێنجسەت هەزار.
•چین دەوری نەتەوەیی ١٩٢٨-١٩٣٧ سێ ملیۆن و سەت هەزار.
• جەنگی کۆری ١٩٥٠-١٩٥٣ دوو ملیۆن و هەشتسەت هەزار.
•رواندا و بورندوی ١٩٥٩-١٩٩٥ ملیۆنێک و سێسەتوپەنجا هەزار.
• کۆریای باکور ١٩٥٠ بۆ دواوە، دوو ملیۆن.
•جەنگی ھیند-چینی دووەم ١٩٦٠-١٩٧٥ سێ ملیۆن پێنجسەت هەزار.
•نێجیریا١٩٦٦-١٩٧٠ یەک ملیۆن.
•بەنگلادیش ١٩٧١ ملیۆنێک و دووسەتوپەنجا هەزار.
•کەمبۆدیا ١٩٧٥-١٩٧٨ ملیۆنێک و شەشسەتوپەنجا هەزار.
•مۆزەمبیق ١٩٧٥-١٩٩٢ ملیۆنێک.
•ئەفغانستان١٩٧٩-٢٠٠١ ملیۆنێک و هەشتسەت هەزار.
•جەنگی ئێراق-ئێران ١٩٨٠-١٩٨٨ یەک ملیۆن.
•سودان ١٩٨٣ یەک ملیۆن و نۆسەت هەزار.
•کینشاسا، کۆنگۆ ١٩٩٨ سێ ملیۆن و هەشتسەت هەزار. (وھم الشیطان، ص ٥٢-٥٣)
ژمارەی ئەو جەنگانەی ھێناونی زۆرن و لەبەر زۆر درێژنەبوونەوەی بابەتەکەم ناتوانم هەموویان ئاماژە پێ بدەم، بۆیە ھەر بەڕێزێک ویستی دەتوانێت لە کتێبەکەی (وھم الشیطان، ص ٥٢-٥٥) تەماشایان بکات، من ئەو ئامارانەم ھێناون قوربانییەکانی لە ملیۆن بەرەو ژوورتر بوون.
لێرەدا هەقی خۆمانە بپرسین کە ئایە ئەو جەنگانەی خستماننەڕوو کە تەنها لە سەدەی بیستەم ١٧٤ ملیۆن مرۆڤ تێیاندا بوونەتە قوربانی، کێ لێی بەرپرسە؟ ئایە ھیچ مرۆڤێکی خاوەن ھۆش ھەیە بتوانێت ئەو ھەموو جەنگ و کوشتارە ببەستێتەوە بە ئایینەوە؟ بێگومانم لەوەی ھەرکەسێک کەمێک بابەتییانە لەم ئامارانە بڕوانێت، ناتوانێت بڵێت ئایین سەرچاوەی ھەموو یان زۆربەی ئەم جەنگانە بوون.
ئێستە زانیمان چۆن دۆکینز و ھیتشینز و محەمەد مزوغی چۆن دەیانەوێت، خەڵکی و شوێنکەوتووانیان بگەوجێنن، ئەوەتا زۆرینەی ئەو جەنگانەی خەڵکیان تێدا کوژراون، لەسەر دەستی دەسەڵاتدارانی مولحید کراون.
ۆن مالینۆ, زۆر بەڕوونی ئەوە دەردەبڕێت، کە مادەم دۆکینز ھەموو شتێک بە ھەڵبژاردنی سروشتی و بنەماکانی پەرەسەندن لێک دەداتەوە، دەبێت ددان بەوەدا بنێت کە ئایین لە ئەنجامی ھەڵبژاردنی سروشتییەوە ھاتووهتە دی و گرینگە بۆ مانەوە، بەڵام دۆکینز، پێچەوانەی مەبدەئی خۆی، دێت ئایین بە سەرچاوەی خراپە و شەڕ دەزانێت، لە کاتێکدا بەرھەمی ئەو مەبدەئەیە کە خۆی بانگەشەی بۆ دەکات و ھەموو شتێکی پێ لێک دەداتەوە.
ھەر لەسەر ئەو مەبدەئە و ئەم دوو وتەیەیش، تایڵ دەڵێت: "یەکێک لە ھەڵە توندەکان ئەوەیە کە ھەوڵ دەدرێت ڕێگە لە ھەژاری بگیرێت، یان ڕێگە لە مایەپوچبوون بگیرێت و یارمەتیی ھەژاران دەدەن. ئەوە ھەڵەیەکی جەوھەرییە، ئەو کارانە دژ دێتەوە لەگەڵ ھەڵبژاردنی سروشتی کە جەوھەری داروینیزمە." (کھنة الالحاد الجدید، ص ٤۳)، ئەوەیش ڕێكە لەگەڵ ئەو بۆچوونەی ھیربەرت سبینسەر "جێبەجێکردنی ھۆکارەکانی پاراستنی تەندروستی و دەستێوەردانی دەوڵەت لە پاراستنی تەندروستی بۆ ھاوڵاتییەکانی و کوتانیان، پێچەوانەیە بە سادەترین بەدیھییاتی (بەڵگەنەویستی) ھەڵبژاردنی سروشتی، ھەروەھا یارمەتیدانی لاوازەکان و ھەوڵدان بۆ پاراستنی نەخۆش و سووربوون لەسەر ھێشتنەوەیان."(کھنة الالحاد الجدید، ص ٤۳). دەگەینە ئەوەی کە ڕەگەزپەرستی و ئەو جەنگانەی تێیدا ڕەشپێست و نەتەوەیەکیان تێدا لەناو براوە، بنەڕەتێکی ماددییان ھەیە، بنەڕەتێک کە پێیان وا بووە ئەوان باشتر و باڵاترن لە ڕووی ڕەگەزییەوە، ڕێکیشە لەگەڵ بنەماکانی دۆکینز، کە ڕەوشتیش بایۆلۆجییانە لێک دەداتەوە و دەیبەستێتەوە بە جینەکانەوە، مادام جینەکان سەرچاوەی ڕەوشتمانن، ئەم لێکدانەوەیەیش بۆ ڕەوشت لێکدانەوەیەکە لە خورافەی ئایینەوە وەرنەگیراوە، دەبێت بڵێین ئەوە جینەکانمانن وامان لێ دەکەن ئاوا ھەڵسوکەوت بکەین و کوشتار و جەنگ بەرپا بکەین، بەڵام دۆکینز بۆ دەرچوون لەم دۆخە دەڵێت: "سەرەڕای ئەوەی کە مرۆڤ ھیچ نییە جگە لە جینەکانی، ئەوا دەتوانێت بە ڕێگهیەکی تر کودەتای بەسەردا بکات و بە کارێکی پێچەوانەی ویستی ھەڵبستێت، چونکە سەرەڕای ئەوەی کە ئێمە ئامێری جینین، بەڵام توانای ئەوەمان ھەیە کودەتای بەسەردا بکەین، تەنیا مرۆڤ توانای ئەوەی ھەیە کە کودەتا بەسەر سیستەمی ستەمکارانەی جینییەکانیدا بکات." (خورافەی ئیلحاد، لا ٤۸۱)، وەک عەمرو شەریف دەڵێت: "بەڵام چۆن کودەتا بەسەر جینەکانماندا بکەین؟ ئەی حەتمییەتی جینی چی بەسەر دێت؟ ئێمە ئازادیویست و توانامان بەسەر ھەڵگەڕانەوە لە کوێ بوو؟" (خورافەی ئیلحاد، لا ٤۸۱)
زۆرێک لەو کارە ڕەگەزپەرستییانە ھەر لە ئەنجامی ئەم جۆرە بیرکردنەوانەوە درووست بوون، ئەو توێژینەوانەی کە باس لەوە دەکەن کە ڕەگەزی سپی باڵاترە لە ڕەگەزی ڕەش، توێژینەوەکانی ساموێل مورتن و لویس ئەجاسی کە دەڵێن: "سپیپێستەکان خوێنڕێژ نەبوون کە ھەستاون بە لەناوبردنی ھندییە سوورەکان، بەڵکو ئەوان شوێن بڕیارێکی حەتمی کەوتن لە پێکھێنانی عیرقیدا (بنەچەییدا)." ئەوە جگە لە کتێبی (قوس الجرس) کە دەڵێت: "فێرکردن و چارەسەری ڕەشپێستەکان ھیچ سوودی نییە، چونکە ئەوان ھەم لە ڕووی ژیری و ھەم ھەژارییەوە کەمترن لە سپی پێستەکان، ئەو پارەیەیش لە شتێکی تردا سەرف بکەن کە سوودی زیاتری هەبێت." (کھنة الالحاد الجدید، ص ٤۷)
ھەروەھا سەرۆکی پێشوی ئەمریکا جۆن کوینسی ئادەمز دەڵێت: "جەنگ دژی ھندییە سوورەکان لە لایەن سپیپێستەکانەوە جێبەجێکردنی یاسای سروشتە." (کھنة الالحاد الجدید، ص ٤۹).
سەرەڕای ئەمانەیش ڕیچارد دۆکینز ددان بەوەدا نانێت کە کەس بە ناوی ئیلحادەوە تاوان بکات، دۆکینز دەڵێت: "کەسانی مولحید لەوانەیە خراپەکاری بکەن، بەڵام بە ناوی ئیلحادەوە خراپە ناکەن. ستالین و ھیتلەر ئەوپەڕی بەدکارییان کردووە، ستالین بە ناوی وشکەباوەڕی و بیری مارکسیزمەوە و ھیتلەریش بە ناوی بیردۆزی چاکسازیی نەژادیی نازانستییانە، چنراو بە وڕێنەی نیمچە واگنەری و شێتانەوە." (وەھمێک، لا ٥۸۷)
دۆکینز دەربارەی ستالینیش دەڵێت: "ڕەنگە خوێندنی ئایینی لە منداڵیدا فێری ئەوەی کردبێت، ڕێز بگرێت لە باوەڕێکی ڕەھا و دەسەڵاتێکی بەھێز و قاییل بێت بەوەی، ئاکام ڕەوایی دەدات بە گرتنەبەری ھەر ڕێگەیەک." (وەھمێک، لا ٥۷٥)
لهبارەی ھیتلەریشهوه دەڵێت: "ھێشتا وەکو ئەندامێکی بەناوبانگی کڵێسای ڕۆما، سەرەڕای ڕق و کینەی لە دامودەزگاکەی، لە نێوخۆیدا ئەو بیر و باوەڕەی ھەڵگرتووە، کە جوولەکە بکوژی خودایە. بەو ھۆیەوە، دەکرێت قەڵاچۆ بکرێن بەبێ ھیچ ویژدانپەرێشانییەک، چونکە زیاتر وەکو دەستی تۆڵەی خوا کار دەکات. ئەم قەڵاچۆکردنە بەردەوام دەبێت، تا ئەو کاتەی وەک کارێکی ناشەخسی، ناتوندوتیژ سەیر بکرێت". (ئەمە قسەی جون تولاندە دۆکینز نەقڵی دەکات، ئاڤار).
دۆکینز ئەم زیادەیەی دەخاتە سەر و دەڵێت: "ڕق و كینه مەسیحییەت لە جوولەکە، تەنیا دابونەریتی کاسۆلیک نییە. مارتن لۆسەر دژەسامییەکی داخلەدڵ بووە." (وەھمێک، لا ٥۸۷)، دۆکینز بەردەوام دەبێت و دەڵێت: "کەسێک ناتوانێت لاریی لەوە ھەبێت، کە ھیتلەر دەستێکی باڵای ھەبووە لە وەھا دووڕووییەکدا. ئەگەر ئەمە ھۆی ڕاستەقینەی بێت بۆ خۆواپیشاندانی کە ئایینییە، ئەوا بۆمان ئاسانترە ئەوەمان لە بیر بێت، کە ھیتلەر تەنیا بە دەستی خۆی ئەو کارەساتانەی نەکردووە. کارە ترسناکەکان بۆ خۆیان لەلایەن سەربازان و ئەفسەرەکانییەوە ئەنجامدراون، کە بێگومان زۆربەی ھەرەزۆریان مەسیحی بوون." (وەھمێک، لا ٥۸۲-٥۸۳)
تەماشای دۆکینز بکەن، چۆن دهیهوێت بهزۆر بیسەلمێنێت ھەر دەبێت ئایین ھۆکار بێت لە جەنگ و کوشتارەکاندا، بۆچی دۆکینز نایەت بڵێت ھیتلەر بۆچوونەکانی لە فەلسەفەی ھێزی نیتچەوە وەرگرتووە؟ خۆ ئەوەیش گریمانەیەکە و قسەی لەسەر دەکرێت؟ ئەی بۆچی نایەت بڵێت ھیتلەر دەقاودەق ھاتووە -مانەوە بۆ بەھێزترەکان-ی داروینی جێبەجێ کردووە؟ ھیتلەر داروینیی کۆمەڵایەتیی جێبەجێ کردووە، لە سەرەوە چەند وتەیەکمان ھێنا لەو بارەیەوە، دۆکینز زۆر سادە، وەک ئەوەی خەڵک بە گەمژە بزانێت دێت دەڵێت: "سەربازەکانی ھیتلەر کە کارە ترسناکەکانیان ئەنجام داوە مەسیحی بوون." ئەمە واتای چییە؟ دۆکینز دەیەوێت چیمان پێ بڵێت؟ دەیەوێت پێمان بڵێت سەربازەکانی ئاییندار بوون و ئەو کارە ترسناکانەیان ئەنجام داوە، کەواتە ھیتلەر کارەکانی بۆ ڕازیکردنی مەسیحییەکان و بەجێھێنانی ئەو حەزەی بووە کە ھەیبووە بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان، ھەرچەند ھیتلەر مەسیحییەکی پابەندیش نەبێت، بەڵام ھەر مەسیحییانە بیری کردووهتەوە بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان. سەربازەکانیشی لە خوایان ویستووە کە ئاماژەیەکیان پێبدرێت، ئیتر خۆیان کارەکەیان تەواو کردووە و، جوولەکەکانیان بەو دەردە بردووە و دوژمنی لە دێرینەی خۆیانیان بە سزای خۆی گەیاندووە.
ڕاستییهکهی ئەوەی باشە ڕووانینەکانی ھیتلەر و ستالین ھیچیان لەگەڵ ئاییندا یەکناگرنەوە و، ھەردووکیان زۆر نەھامەتییان بەسەر ئاییندارەکاندا ھێناوە. (عبدالرحمن حبنکة) زۆر ئامارمان بۆ دەگێڕێتەوە سەبارەت بە نەھامەتییەکانی موسوڵمانان لەژێر دەسەڵاتی سۆڤییەت، ئەمە جگە لەوەی دەڵێت: "ژمارەی ئەو مزگەوتانەی ڕوخێنران یان گۆڕییانن بۆ شتی تر، ٦٦۸۲ مزگەوت بوون، ئەمە بەتەیھا لە تورکستان، جگە لەوەی ۷۰٥۲ قوتابخانەیان داخستووە، ههروهها کوشتنی دەیان زانای موسوڵمان، لەوەیش گەڕێین کە سەدان ھەزار موسوڵمانیان کوشتوون و دەربەدەریان کردوون" (کید الاحمر، ص ۲٦۰، بۆ ئەوەی بزانیت موسوڵمانان لەژێر دەستی دەسەڵاتدارانی سۆڤییەت وەزعیان چۆن بووە، تەماشای لاپەڕە ۲٥۱ بۆ ۲٦۸ بکە)
وەک دەبینین ستالین، پۆڵ پۆت، ھیتلەر، ماو و... دەیان ملیۆن مرۆڤیان کوشتووە، بۆچی؟ لە پێناو چەسپاندنی بیروباوەڕە ئیلحادییەکانیان. بەڵام ھەر ئەم ڕژێمە ئیلحادییە خوێنڕێژانە لە دیدی دۆکینز و ھیتشینزەوە نائیلحادین و دەبنە ڕژێمی ئایینی! ھیچ وەسفێکم پێ شک نایەت بۆ ئەو دۆخەی دۆکینز و ھاوشێوەکانیان، ئەم نوکتە سۆڤێتییە نەبێت کە سلاڤۆی ژیژەک بۆمان دەگێڕێتەوە، ژیژەک دەڵێت: "جارێک کۆمەڵێک گەنج دەچن بۆ لای لینین، پێی دەڵێن چی لەسەر ئێمە پێویستە بیکەین؟ لینینیش دەڵێت: فێر ببن فێر ببن فێر ببن و، دواتریش ھەر فێر ببن! جارێک مارکس، ئەنجڵس و لینین بەیەکەوە دەبن، پرسیاریان لێدەکەن، کە ئایا لە نێوان ھاوسەر و ھاوڕێی کچ (گێڵ فرێند) کامیان ھەڵدەبژێرن؟ مارکس دەڵێت: ھاوسەر ھەڵدەبژێرم. ئەنجڵس دەڵێت: ھاوڕێی کچ ھەڵدەبژێرم. ئەڵێن ئەی لینین تۆ؟ لینینیش دەڵێت: ھەردووکیان. دەڵێن بۆچی؟ له وهڵامدا دەڵێت: لای ھاوسەرەکەم دەڵێم دەچم بۆ لای ھاوڕێ کچەکەم، لای ھاوڕێ کچەکەم دەڵێم دەچم بۆ لای ھاوسەرەکەم. دەڵێن: ئەی دواتر؟ دەڵێت: دواتر گۆشەگیر دەبم و بەتەنیا فێر دەبم و فێر دەبم و فێر دەبم دواتریش ھەر فێر دەبم." (العنف، لا ۱۳-۱٤)، جا ئەگەر لە دۆکینز و ھاوشێوەکانی بپرسین ئەم ھۆکاری ھەموو شەڕە چییە؟ ئەڵێت: ھۆکار ئایینە ئایینە دواتریش ھەر ئایینە! لێیان بپرسین ئەو گەنجەی لە یەکێک لە قوتابخانە تایبەتییەکان لە لاماش، لە گوندی نیکل ماینز، لە ویلایەتی پەنسلڤانیا، لە ئەمریکا، ھەستا بە کوشتنی پێنچ خوێندکار بە دەمانچە، ھەر لەوێیشدا خۆی کوشت و نامەیەکی بەجێ ھێشت، تێیدا ھاتووە کە ڕقی لە خودایە و نامەکەی پڕ بووە لە ڕق و کینە بەرانبەر خودا(ملیشیا الالحاد، ص ٦۷)، پهرسڤمان دهدهنهوه: ھۆکار ئایینە ئایینە ئایینە.
دۆکینز دەڵێت: "دوژمنایەتیی من یان ھەر مولحیدێکی تر لەگەڵ ئایین، لە چوارچێوەی وشە دەرناچێت لە ھەر بۆنەیەکدا بێت. من بەنیاز نیم کەسێک بۆمبباران بکەم، کەسێک بەردباران بکەم، سەری کەسێک بپەڕێنم، ئاگر بکەمەوە بۆ سووتاندنی کەسێک، کەسێک لە خاچ بدەم یان بە فڕۆکەوە خۆم بکێشم بە باڵەخانەیەکی سەرلەئاسماندا، تەنیا لەبەر ئەوەی ناکۆکیی ئایینناسی لە ئارادایە." (وەھمێک، لا ٥۹۳)، دۆکینز پێمان دەڵێت ئێمە چەکی دەستمان وشە و قەڵەمە، نەک چەک، بەڵام مێژوو ئەوەی سەلماندووە کە زۆرێک لەو بزووتنەوانەی کە بە نووسین و بە شێوەیەکی ھێمن دەستیان پێکردووە، دواتر بە شوێنێک گەیشتوون خۆشیان پێشبینییان نەکردوە، مارکس کاتێک بۆچوونەکانی خۆی دەنووسی، بەھێمنی و لە شێوەی کتێبدا بڵاوی دەکردنەوە، چەندین بابەتی ڕەخنەیی ھەیە لە نەیارە فکرییەکانی، ھەمووی بە وشە و لە شێوەی نووسین دەربڕیوە، بەڵام ھەر ئەو فەلسەفەیە کە لە کتێبخانەکانەوە دەستی پێ کرد، دواجار ملیۆنان مرۆڤی بۆ کرایە قوربانی، بە جۆرێک خودی مارکسیش پێشبینیی ئەوەی نەدەکرد.
بۆچوونەکانی دۆکینز، ھاریس، ھیتشنز و ھاوشێوەکانیانمان خستنە ڕوو، بینیمان چەندە توندن و چەندە تۆوی توندوتیژییان لە خۆیاندا ھەڵگرتوە، تەنھا کیانێکی سیاسییان بەسە کە ئەو بۆچوونانە تەبەنی بکات، ئەوکات دەبینین کە بۆ سەلماندنی بۆچوونەکانی دۆکینز و ھاوشێوەکانیان چۆن گۆمی خوێن ھەڵدەستێت. نموونەی تریشمان ھەیە، موعتەزیلەکان کە بە گفتوگۆ و خستنەڕووی بۆچوونەکانیان دەستیان پێکرد، دواجار ھێزیان بەکارھێنا بۆ سەپاندنی بۆچوونەکانیان، دۆکینزیش لەوە بەدەر نییە.
ئیلحادی نوێ و ئیسلام
یەکێک لە سیماکانی ئیلحادی نوێ، ڕوانینی دوژمنکارانەیە بۆ ئایینەکان بەگشتی و ئیسلام بە تایبەت. لهبارەی ئیسلامهوه، مولحیدی عەرەب محهمهد مزوغی دەڵێت: "ھیچ نییە بیڵێم، تەنھا ئەوە نەبێت ھاوڕابم لەگەڵ ئەو نووسینەی (سامی کاب)، لە پێگەی خۆی بڵاوی کردووهتەوە لە ئینتەرنێت -کۆتایی ئیسلام نزیکە بۆ ھەمیشە، چیدی گوێمان لە دەنگی بانگی گوێدرێژەکان نابێت، مزگەوتەکان چۆڵ و وێران دەبن و پڕ دەبن لە مشک و سیسرک، چیدی نابینین مەڕە سپییەکان بە دەوری کەعبەدا بسوڕێنەوە، مەبەستم قەحبەی ئیسلامییە لە ھەموو ساڵێکدا لە وەرزی حەجد؛ مەبەستم مەوسمی ھەمەجە، ئیتر ڕەمەزان نابینین ھەموو ساڵێک، مەبەستم (مرضان)ه، ئیتر دەگەینە ئارامی، چیدی نەزانی، نەخۆشی؛ دواکەوتوویی، توندوتیژی و ئیرھاب، کوشتن، دزی و، فەساد نامێنن. بەڵێ ژیانێکی باشتر و ئارامتر دەست پێ دەکەین، خۆشەویستی و ئاشتی و ئازادی دێنە دی، بەئاسودەیی و خۆشی و برایەتی پێکەوە دەژین. کاتێک ئیسلام کۆتاییی دێت، کۆتایی بە مێژوویەکی ڕەشی ئازاربەخش دێت، کۆتایی دێت بە ئایینێک کە شارستانییەتی تووشی شەلەل کردووە، سەدان ساڵ بۆ دواوەی گەڕاندووینەتەوە. بە کۆتاییھاتنی ئیسلام پێشکەوتنی زانستی و تەقەنی و پێشکەوتنێکی خێرا لە ھەموو لایەنەکانی شارستانییەتیی مرۆڤایەتییەوە دێتە ئارا و، پەڕەیەکی سپی ھەڵدەدەینەوە و مێژوویەکی نوێ لەدایک دەبێت کە پڕ بێت لە ئاسوودەیی. خۆشەویستی بۆ ئەوکسهی ڕقی لە ئیسلامە.-" (تحقیق ماللإلحاد من مقولة، ص ۲۰٤-۲۰٥)
ههموومان ئەو دێڕانەی محهمهد مزوغیمان خوێندەوە، بینیمان چەندە نابابەتی و ڕقئامێزن، بینیمان چەندە وشەی ناشرینی بەکار ھێناوە، بەڵام با بزانین ئەوە تەنھا محهمهد مزوغی نییە وا دەنوسێت، بەڵکو ئێسته دەیخەینە ڕوو کە مولحیدە دیارەکانیش ھەمان ڕوانینیان ھەیە.
ڕیچارد دۆکینز دەڵێت: "باوەڕم وایە، ئیسلام گەورەترین ھێزە بۆ شەڕ و خراپە لە جیھانی ئەمڕۆدا." (میلیشیا الالحاد، ص ۷۰)
سام ھاریس دەڵێت: "ئێستا کاتی ئەوەیە ددان بەوەدا بنێین، کە ئێمە لە جەنگدا نیین لەگەڵ تیرۆر، بەڵکو لە جەنگداین لەگەڵ ئیسلام." ھەروەھا دەڵێت: "بە دیاریکراوی لە جەنگداین لەگەڵ ئەو ڕوانینە بۆ ژیان کە قورئان دیاریی دەکات بۆ ھەموو موسوڵمانان، ناڵێین لە جەنگداین لەگەڵ ھەموو موسوڵمانان، بەڵام لە جەنگداین لەگەڵ ملیۆنان مرۆڤ کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە قاعیدەوە نییە." (میلیشیا الالحاد، ص ۷۰-۷۱)
کریستۆڤەر ھیتشینز دەڵێت: "ئیسلام بە شێوەیەکی گەورە ھەموو ئەو پێکھاتانەی تێدایە کە گرووپێکی توندەڕەو لە کوشتندا بەرھەم بھێنێت، بە بەراورد بە ھەر دینێکی تر کە مرۆڤ دایھێنابێت." (میلیشیا الالحاد، ص ۷۱)
ئەم بۆچوونانە، ھەمان ئەو بۆچوونەن کە باسکاڵ بۆنیڤاس بۆمانی دەخاتە ڕوو، بۆنیفاس دەڵێت: "موسوڵمان یەکسانە بە ئیسلامی، ئیسلامی یەکسانە بە ئیسلامیی ئوسوڵی، ئیسلامیی ئوسوڵی یەکسانە بە ئیرھابی (تیرۆریست). یان دەڵێن ھەموو موسوڵمانان تیرۆریست نین، بەڵام ھەموو تیرۆریستەکان موسوڵمانن!" (المثقفون المغالطون، ص ٤٤).
لای ھەریەک لەو مولحیدانە، موسوڵمانان یەکسانن بە تیرۆریست، وەک بۆنیفاس دەڵێت: "جیاکردنەوەی موسوڵمانی ئاسایی و توندڕەو تەنھا وەھم و فێڵە، ھیچ حەقیقەتێکی تێدا نییە." ڕاستیش دەکات لە بەشی زۆری ڕاگەیاندنی ڕۆژاوایی و لە دیدی ئەو مولحیدانەوە موسوڵمانان یەکسانن.
چارلیز لی گای ئیتون ئاماژە بە خاڵێکی گرینگ دەکات، دەڵێت: پاپا ئیوسینتی سێیەم، پەیامبەر موحەممەد بە مەسیحی دەجال وهسف دهكات، دوای حەوتسەد ساڵ داوتی وەسفی موحەممەد دەکات بە عەرەبی بێزراو و زۆردار. لە ساڵی ۱۹۳٦ ئێچ ئەی ئێڵ فیشەر کتێبی مێژووی ئەوروپای نووسی، کە تێیدا وەسفی موحەممەد دەکات و دەڵێت: موحەممەد دڕندە و فێڵباز و ئارەزووباز و نەزان بووە." (الاسلام ومصیر الانسان، ج۱ ص ۳۷)
ئەو ڕوانینە مێژوویەکی درێژی ھەیە، دۆکینز و مێگەلەکەیشی لە نێو چوارچێوەی ھەمان گوتاردا دەسووڕێنەوە.
ڕیچارد دۆکینز دەڵێت: "دەگونجێت تەسلیمی ویستت ببم و ڕێگر ببم لە بڵاوکردنەوەی ئەو وێنە کاریکاتێرییانە، چونکە دەترسم لە دڕندەییت، بەڵام بۆ تەنھا ساتێکیش وا بیر مەکەرەوە کە ڕێزت لێ دەگرم، ڕێزت لێ ناگرم، من تڕۆت دەکەم." (میلیشیا الالحاد، ص ۷٤)
ئاگاتان لێیە زانا بایلۆجییەکەمان چەندە نەرمونیان و بەئەدەبە؟ ئاخر دۆکینز ھێزی لە دەستدا بێت و سوپایهکی گەورەی وەک سوپاکەی ھیتلەری بخەیتە بەردەست، پێتان وا نییە وەک جوولەکەکانمان بەسەر بھێنێت؟ با بەردەوام بین لەگەڵی، بزانین زانا ئاشتیخوازەکەمان چ سوپرایزێکی تری پێیە بۆمان. ڕیچارد لە باسی منداڵ لەباربردن، دوای ئەوەی چەند دێڕێک نەقڵ دەکات لە ڕاندال تێری، کە دژی لەباربردنی منداڵە و سەر بە ڕێکخراوی تاڵیبانی ئەمریکییە، کە مەسیحە و بانگەشەی مەسیحییەت دەکات و پێی وایە ڕق و کینە باشە، ئامانجیان دامەزراندنی نەتەوەیەکی مەسیحییە، پێیان وایە ئینجیلیان لە ئەستۆدایە. دۆکینز دەڵێت: "ئەم بڵندخوازییە بۆ بەدەستھێنانی ئەوەی، تەنیا دەتوانرێت پێی بوترێت، دەوڵەتێکی فاشیستی مەسیحی، یان نموونەیەکی تەواوی تاڵیبانی ئەمریکییە. دروست ھەر وەکو ئاوێنە، وێنەی دەوڵەتێکی فاشیستی ئیسلامی." (وەھمێک، لا ٦۱٥-٦۱٦)
لێرەیش بە فاشیست ناوی موسوڵمانان دەبات، با بزانین باسکاڵ بۆنیفاس چۆن ئەم چەمکەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە، بۆنیفاس دەڵێت: "چەمکی ئیسلامیی فاشیست واتە فەلسەفەیەکی ھاوبەشە لە نێوان ئیسلامیی ڕادیکاڵی و بزوتنەوە ئیسلامییەکان، لەگەڵ بزووتنەوە فاشیستییەکان کە لەسەرەتای سەدەی بیست دەرکەوتن. جۆرج بۆشیش لە ساڵی ۲۰۰٦ وتی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا لە جەنگێکدان دژی -فاشیستی ئیسلامی-" (المثقفون المغالطون، ص ٤۷-٤۸) ئیسلام بە فاشیست ناو دەبەن، فەرقیشی نییە دۆکینزی مولحید بێت، بۆشی دەبلیو بێت، تەنھا بزووتنەوە ڕادیکاڵەکانیش بە فاشیست ناو نابەن، بەڵکو ھەموو موسوڵمانان بە فاشیست ناو دەبەن، ڕەنگە بڵێن وا نییە، با بزانین باسکاڵ بونیفاس دەڵێت چی لەو بارەیەوە: "جیاوازی دادەنێین لە نێوان موسوڵمانە میانگیرەکان و موسوڵمانە ڕادیکاڵەکاندا، بەڵام ئەم جیاکردنەوەیە ھیچ نییە فێڵێک نەبێت، موسوڵمانە میانگیرەکان زۆرینەی موسوڵمانانن، کە میانگیرن، کاتێك موسڵمانێک کە ڕێز لە ڕێساکانی ئیسلام نەگرێت، ڕۆژوو و نوێژ گوزارشتن لە ڕادیکاڵیەتی ئایینی" (المثقفون المغالطون، ص ٥۳).
جلوکیسمان لە ساڵی ۱۹۹٤ لە گۆڤاری (ئیکسپرێس) لە ژمارەی ۱۷ لهبارەی باڵاپۆشییهوه دەڵێت: "باڵاپۆشی کردەیەکی تیرۆریستییە. لە فەڕەنسا خوێندکارانی ناوەندیی خوێنگەرم، دەزانن کە باڵاپۆشی خوماری خوێنە!" (المثقفون المغالطون، ص ٥٥)
لە ساڵی ۲۰۱۰ مارین لوبان نوێژی موسوڵمانانی لەسەر شەقام چواندووە بە داگیرکاریی نازییەکان لە جەنگی دووەمی جیھانی.(المثقفون المغالطون، ص ٥۲).
با تەماشایەکی وتەیەکی تریش بکەین، تەماشای ئەو ڕستەیە بکەین کە لە (چارلی ھیبدۆ) بڵاو کرایەوە، لە ژمارەیەکی تایبەت لهبارەی وێنە کاریکاتێرییەکانی پەیامبەر موحەممەد-هوه، کە زیاتر لە ٥۰۰ ھەزار نوسخەی لێ بڵاو کرایەوە، تێیدا ھاتوە: "ئێمە دژی شمولییەتین، دوای شکستھێنانی فاشییەت و نازییەت و، ڕوخانی ستالین، جیھان ڕووبەڕووی ھەڕەشەیەکی گشتگیر بووهتەوە، ئەویش جووڵانەوەی ئیسلامییە(الاسلامویة)." (المثقفون المغالطون، ص ٤۸).
بۆنیفاس دەڵێت کوا ئەو پۆلە مودەڕەعانەی ھیتلەر؟ کوا ئەو سەدانھەزار سەربازەی ئەڵمانیای نازی؟ کوا ھەزاران چەکی زەڕی و دەیانھەزار دەبابەی یەکێتیی سۆڤییەت؟ بێگومان موسوڵمان ھیچ کام لەوانەی نییە، بەڵام وەک بۆنیفاس دەڵێت، دەبێت ئەو بەراوردە بکەن، چونکە ئەوان بۆ سەلماندنی بۆچوونەکانیان ئامادەن درۆیش بکەن، ئەوەتا بۆنیفاس دەڵێت: "پێمان دەڵێن عەرەب ھەر به جین توندڕەون." (المثقفون الـغالطون، ص ٥۸) مەبەستیشیان لە عەرەب بە تەنھا عەرەب نییە، بەڵکو مەبەستیان کۆی موسوڵمانانە. با سەیریش نەبێت بەلامانەوە، ئەوەتا
ویلیام ئیمرسون دەڵێت: "ئەوەی لە بێباوەڕیی ئهم زهمهنهدا نوێیە بەتەنیا بریتی نییە لە دوژمنداری و چەواشەکارییەکەی، یاخود ڕەواجپێدانی لەلایەن ڕاگەیاندنەکانەوە، یاخود ئەوەی بەشێوەیەکی زانستییانە باس لە ئایین دەکات، بەڵکو نوێترین لایەنی بریتییە لە ھێرشکردنە سەر ڕەفتارە ئیسلامییەکان، بەڵکو ھێرشکردنە سەر خوودی ئیسلام" (خورافەی ئیلحاد، لا ٥۷۰)، ویلیام ئیمرسۆن جوانی وتووە، ئەوەتا دۆکینز نەرمییەکی نواندووە بەرانبەر بە مەسیحییەت و دەڵێت: "بە پێی زانیاریی من ھیچ مەسیحییەک نییە باڵەخانەیەکی تەقاندبێتەوە، گوێمان لەوە نەبووە کە ھیچ مەسیحییەک خۆکوژ بێت، ھیچ بانگخوازێکی مەسیحی شک نابەم باوەڕی بەوە ھەبێت ھەڵگەڕانەوە لە ئایین سزاکەی کوشتنە، من بەرانبەر مەسیحییەت ھەستی جیاوازم ھەیە، ئێستا باوەڕم بەوە ھەیە دەکرێ مەسیحییەت قەڵایەک بێت بۆ پاراستنمان لە شتێکی خراپتر(مەبەستی ئیسلامە)" (خورافەی ئیلحاد، لا ٤٨٨).
دۆکینز سەرەتای گرێ دەروونییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوکاتەی کە لە قوتابخانەی ناوخۆیی ئەنجلیکانی، لە تەمەنی ۹ ساڵیدا لەلایەن مامۆستایەکی لاتینیی پەیوەست بە کەنیسەی ئەنجلیکانی، تووشی دەستدرێژیی سێکسی دەبێتەوە. (نفسیة الالحاد، ص ۱۱٦)، دۆکینز لە ژێر کاریگەریی ئەو ڕقە زۆرەی بۆ ئایین ھەیەتی بۆ ئیسلام دەڕوانێت، ئاساییشە پاشەکشە بکات لە ھەندێ بۆچوونی دەربارەی مەسیحییەت، بەتایبەت کە لە ڕۆژاوادا زوومەکە لەسەر ئیسلامە بۆیە دۆکینزیش زوومەکەی دەخاتە سەر ئیسلام، کەمێکیش دۆخەکەی ھێمن دەکاتەوە لەگەڵ بیرمەند و زانا مەسیحییەکان، کە بەردەوام لە گفتوگۆ و دیبەیتدان لەگەڵی و، بەردەوام وەڵامی دەدەنەوە. دۆکینز شارەزایش نییە لە ئیسلام، ئەوەتا مەھدی حەسەن لێی دەپرسێت، چی دەڵێیت دەربارەی خودای قورئان؟ دۆکینز دەڵێت: "لەڕاستیدا زۆر نازانم دەربارەی ئەو خودایەی لە قورئاندا باسکراوە."(حوارات سیدنی، ص ۱۰۸)
دۆکینز لەگەڵ ئەوەیش زانیاریی نییە، بەردەوامە لەسەر ئەوەی ئیسلام بە سەرچاوەی تیرۆر بزانێت، لە کاتێکدا بە پێی ئامارێکی (ئێف بی ئای)، کە سەرژمێریی کردووە بۆ کردە تیرۆریستیەکان لە ساڵی ۱۹۸۰-۲۰۰٥ ، دەریخستووە کە ۹٤٪ ی ھێرشەکان موسوڵمانان ئەنجامیان نەداوە.
ھەروەھا پێگەی (گلۆباڵ ریسێرچ) لە لێدوانی لەسەر ئەو ئامارە دەڵێت: "زیادەڕەویی زۆر کراوە لە پیشاندانی ئیسلام و موسوڵمانان بە تیرۆریست، لە کاتێکدا زیاتر ۹۰٪ی کردە تیرۆریستیەکان لە ئەمریکا ناموسڵمانان پێی ھەستاون." (اسس غائبة، ص ۲۰٤-۲۰٥)
بەڵام ڕیچارد دۆکینز دەست ھەڵناگرێت، دەڵێت: "ترسنکاترین دوو جەنگ لە مێژووی نوێ ئایین بەرپرس نەبووە لە ھەڵگیرسانیان." مەھدی حەسەن لێی دەپرسێت: کاتێک دوو گەورەترین جەنگ ئایین لێی بەرپرس نەبووە، بۆچی ئایین ھێندە لۆمە بکرێت؟ دۆکینز دەڵێت: باوەڕێکی دۆگمایی بە بیرێکی دیاریکراو، بۆنموونە مارکسییەت، یان ئیسلام، یاخود نازییەت، ھەتا نیشتمانپەروەریی قووڵ، ئەمانە ھەموویان بیروباوەڕی زیانگەیێنن، کە پاڵ بە شوێنکەوتەکانییانەوە دەنێن بۆ کاری توندوتیژی و کوشتن." (حیوارات سیدنی، ص ۱۱٤)، دەبینین دۆکینز گرێی دەروونیی ھەیە، دیسان دێت ئیسلام دەئاڵێنێت بە مارکسییەت و نازییەتدا، ئێ بۆ؟ چونکە دۆکینز وای پێخۆشە، ئەگەر وانەکات چۆن بێت و دەروێشەکانی بگەوجێنێت؟ بە کورتی و پوختی جەنگە خوێناوییەکانی سەدەی نوێ مولحیدەکان و فەلسەفە ئیلحادییەکەیان لێی بەرپرسن، بەو شێوازە لە ھێرشکردنە سەر ئایین و ئیسلام بابەتەکە پەردەپۆش نابێت. دۆکینز و ھاوشێوەکانیان لەلای بەشێک لە مولحدەکانیش بێزراون ھێندە ناشرین دەدوێن، ئەوەتا ماسیو نسبت ویس دەڵێت: "پرسیارم لێدەکەن دەربارەی بیروباوەڕم، بە پێکەنینەوە دەڵێم مولحیدم بەڵام مولحیدێکی نەرمونیان." (میلیشیا الالحاد، ص ٥٤)
سەرچاوەکان
ههموومان ئەو دێڕانەی محهمهد مزوغیمان خوێندەوە، بینیمان چەندە نابابەتی و ڕقئامێزن، بینیمان چەندە وشەی ناشرینی بەکار ھێناوە، بەڵام با بزانین ئەوە تەنھا محهمهد مزوغی نییە وا دەنوسێت، بەڵکو ئێسته دەیخەینە ڕوو کە مولحیدە دیارەکانیش ھەمان ڕوانینیان ھەیە.
ڕیچارد دۆکینز دەڵێت: "باوەڕم وایە، ئیسلام گەورەترین ھێزە بۆ شەڕ و خراپە لە جیھانی ئەمڕۆدا." (میلیشیا الالحاد، ص ۷۰)
سام ھاریس دەڵێت: "ئێستا کاتی ئەوەیە ددان بەوەدا بنێین، کە ئێمە لە جەنگدا نیین لەگەڵ تیرۆر، بەڵکو لە جەنگداین لەگەڵ ئیسلام." ھەروەھا دەڵێت: "بە دیاریکراوی لە جەنگداین لەگەڵ ئەو ڕوانینە بۆ ژیان کە قورئان دیاریی دەکات بۆ ھەموو موسوڵمانان، ناڵێین لە جەنگداین لەگەڵ ھەموو موسوڵمانان، بەڵام لە جەنگداین لەگەڵ ملیۆنان مرۆڤ کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە قاعیدەوە نییە." (میلیشیا الالحاد، ص ۷۰-۷۱)
کریستۆڤەر ھیتشینز دەڵێت: "ئیسلام بە شێوەیەکی گەورە ھەموو ئەو پێکھاتانەی تێدایە کە گرووپێکی توندەڕەو لە کوشتندا بەرھەم بھێنێت، بە بەراورد بە ھەر دینێکی تر کە مرۆڤ دایھێنابێت." (میلیشیا الالحاد، ص ۷۱)
ئەم بۆچوونانە، ھەمان ئەو بۆچوونەن کە باسکاڵ بۆنیڤاس بۆمانی دەخاتە ڕوو، بۆنیفاس دەڵێت: "موسوڵمان یەکسانە بە ئیسلامی، ئیسلامی یەکسانە بە ئیسلامیی ئوسوڵی، ئیسلامیی ئوسوڵی یەکسانە بە ئیرھابی (تیرۆریست). یان دەڵێن ھەموو موسوڵمانان تیرۆریست نین، بەڵام ھەموو تیرۆریستەکان موسوڵمانن!" (المثقفون المغالطون، ص ٤٤).
لای ھەریەک لەو مولحیدانە، موسوڵمانان یەکسانن بە تیرۆریست، وەک بۆنیفاس دەڵێت: "جیاکردنەوەی موسوڵمانی ئاسایی و توندڕەو تەنھا وەھم و فێڵە، ھیچ حەقیقەتێکی تێدا نییە." ڕاستیش دەکات لە بەشی زۆری ڕاگەیاندنی ڕۆژاوایی و لە دیدی ئەو مولحیدانەوە موسوڵمانان یەکسانن.
چارلیز لی گای ئیتون ئاماژە بە خاڵێکی گرینگ دەکات، دەڵێت: پاپا ئیوسینتی سێیەم، پەیامبەر موحەممەد بە مەسیحی دەجال وهسف دهكات، دوای حەوتسەد ساڵ داوتی وەسفی موحەممەد دەکات بە عەرەبی بێزراو و زۆردار. لە ساڵی ۱۹۳٦ ئێچ ئەی ئێڵ فیشەر کتێبی مێژووی ئەوروپای نووسی، کە تێیدا وەسفی موحەممەد دەکات و دەڵێت: موحەممەد دڕندە و فێڵباز و ئارەزووباز و نەزان بووە." (الاسلام ومصیر الانسان، ج۱ ص ۳۷)
ئەو ڕوانینە مێژوویەکی درێژی ھەیە، دۆکینز و مێگەلەکەیشی لە نێو چوارچێوەی ھەمان گوتاردا دەسووڕێنەوە.
ڕیچارد دۆکینز دەڵێت: "دەگونجێت تەسلیمی ویستت ببم و ڕێگر ببم لە بڵاوکردنەوەی ئەو وێنە کاریکاتێرییانە، چونکە دەترسم لە دڕندەییت، بەڵام بۆ تەنھا ساتێکیش وا بیر مەکەرەوە کە ڕێزت لێ دەگرم، ڕێزت لێ ناگرم، من تڕۆت دەکەم." (میلیشیا الالحاد، ص ۷٤)
ئاگاتان لێیە زانا بایلۆجییەکەمان چەندە نەرمونیان و بەئەدەبە؟ ئاخر دۆکینز ھێزی لە دەستدا بێت و سوپایهکی گەورەی وەک سوپاکەی ھیتلەری بخەیتە بەردەست، پێتان وا نییە وەک جوولەکەکانمان بەسەر بھێنێت؟ با بەردەوام بین لەگەڵی، بزانین زانا ئاشتیخوازەکەمان چ سوپرایزێکی تری پێیە بۆمان. ڕیچارد لە باسی منداڵ لەباربردن، دوای ئەوەی چەند دێڕێک نەقڵ دەکات لە ڕاندال تێری، کە دژی لەباربردنی منداڵە و سەر بە ڕێکخراوی تاڵیبانی ئەمریکییە، کە مەسیحە و بانگەشەی مەسیحییەت دەکات و پێی وایە ڕق و کینە باشە، ئامانجیان دامەزراندنی نەتەوەیەکی مەسیحییە، پێیان وایە ئینجیلیان لە ئەستۆدایە. دۆکینز دەڵێت: "ئەم بڵندخوازییە بۆ بەدەستھێنانی ئەوەی، تەنیا دەتوانرێت پێی بوترێت، دەوڵەتێکی فاشیستی مەسیحی، یان نموونەیەکی تەواوی تاڵیبانی ئەمریکییە. دروست ھەر وەکو ئاوێنە، وێنەی دەوڵەتێکی فاشیستی ئیسلامی." (وەھمێک، لا ٦۱٥-٦۱٦)
لێرەیش بە فاشیست ناوی موسوڵمانان دەبات، با بزانین باسکاڵ بۆنیفاس چۆن ئەم چەمکەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە، بۆنیفاس دەڵێت: "چەمکی ئیسلامیی فاشیست واتە فەلسەفەیەکی ھاوبەشە لە نێوان ئیسلامیی ڕادیکاڵی و بزوتنەوە ئیسلامییەکان، لەگەڵ بزووتنەوە فاشیستییەکان کە لەسەرەتای سەدەی بیست دەرکەوتن. جۆرج بۆشیش لە ساڵی ۲۰۰٦ وتی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا لە جەنگێکدان دژی -فاشیستی ئیسلامی-" (المثقفون المغالطون، ص ٤۷-٤۸) ئیسلام بە فاشیست ناو دەبەن، فەرقیشی نییە دۆکینزی مولحید بێت، بۆشی دەبلیو بێت، تەنھا بزووتنەوە ڕادیکاڵەکانیش بە فاشیست ناو نابەن، بەڵکو ھەموو موسوڵمانان بە فاشیست ناو دەبەن، ڕەنگە بڵێن وا نییە، با بزانین باسکاڵ بونیفاس دەڵێت چی لەو بارەیەوە: "جیاوازی دادەنێین لە نێوان موسوڵمانە میانگیرەکان و موسوڵمانە ڕادیکاڵەکاندا، بەڵام ئەم جیاکردنەوەیە ھیچ نییە فێڵێک نەبێت، موسوڵمانە میانگیرەکان زۆرینەی موسوڵمانانن، کە میانگیرن، کاتێك موسڵمانێک کە ڕێز لە ڕێساکانی ئیسلام نەگرێت، ڕۆژوو و نوێژ گوزارشتن لە ڕادیکاڵیەتی ئایینی" (المثقفون المغالطون، ص ٥۳).
جلوکیسمان لە ساڵی ۱۹۹٤ لە گۆڤاری (ئیکسپرێس) لە ژمارەی ۱۷ لهبارەی باڵاپۆشییهوه دەڵێت: "باڵاپۆشی کردەیەکی تیرۆریستییە. لە فەڕەنسا خوێندکارانی ناوەندیی خوێنگەرم، دەزانن کە باڵاپۆشی خوماری خوێنە!" (المثقفون المغالطون، ص ٥٥)
لە ساڵی ۲۰۱۰ مارین لوبان نوێژی موسوڵمانانی لەسەر شەقام چواندووە بە داگیرکاریی نازییەکان لە جەنگی دووەمی جیھانی.(المثقفون المغالطون، ص ٥۲).
با تەماشایەکی وتەیەکی تریش بکەین، تەماشای ئەو ڕستەیە بکەین کە لە (چارلی ھیبدۆ) بڵاو کرایەوە، لە ژمارەیەکی تایبەت لهبارەی وێنە کاریکاتێرییەکانی پەیامبەر موحەممەد-هوه، کە زیاتر لە ٥۰۰ ھەزار نوسخەی لێ بڵاو کرایەوە، تێیدا ھاتوە: "ئێمە دژی شمولییەتین، دوای شکستھێنانی فاشییەت و نازییەت و، ڕوخانی ستالین، جیھان ڕووبەڕووی ھەڕەشەیەکی گشتگیر بووهتەوە، ئەویش جووڵانەوەی ئیسلامییە(الاسلامویة)." (المثقفون المغالطون، ص ٤۸).
بۆنیفاس دەڵێت کوا ئەو پۆلە مودەڕەعانەی ھیتلەر؟ کوا ئەو سەدانھەزار سەربازەی ئەڵمانیای نازی؟ کوا ھەزاران چەکی زەڕی و دەیانھەزار دەبابەی یەکێتیی سۆڤییەت؟ بێگومان موسوڵمان ھیچ کام لەوانەی نییە، بەڵام وەک بۆنیفاس دەڵێت، دەبێت ئەو بەراوردە بکەن، چونکە ئەوان بۆ سەلماندنی بۆچوونەکانیان ئامادەن درۆیش بکەن، ئەوەتا بۆنیفاس دەڵێت: "پێمان دەڵێن عەرەب ھەر به جین توندڕەون." (المثقفون الـغالطون، ص ٥۸) مەبەستیشیان لە عەرەب بە تەنھا عەرەب نییە، بەڵکو مەبەستیان کۆی موسوڵمانانە. با سەیریش نەبێت بەلامانەوە، ئەوەتا
ویلیام ئیمرسون دەڵێت: "ئەوەی لە بێباوەڕیی ئهم زهمهنهدا نوێیە بەتەنیا بریتی نییە لە دوژمنداری و چەواشەکارییەکەی، یاخود ڕەواجپێدانی لەلایەن ڕاگەیاندنەکانەوە، یاخود ئەوەی بەشێوەیەکی زانستییانە باس لە ئایین دەکات، بەڵکو نوێترین لایەنی بریتییە لە ھێرشکردنە سەر ڕەفتارە ئیسلامییەکان، بەڵکو ھێرشکردنە سەر خوودی ئیسلام" (خورافەی ئیلحاد، لا ٥۷۰)، ویلیام ئیمرسۆن جوانی وتووە، ئەوەتا دۆکینز نەرمییەکی نواندووە بەرانبەر بە مەسیحییەت و دەڵێت: "بە پێی زانیاریی من ھیچ مەسیحییەک نییە باڵەخانەیەکی تەقاندبێتەوە، گوێمان لەوە نەبووە کە ھیچ مەسیحییەک خۆکوژ بێت، ھیچ بانگخوازێکی مەسیحی شک نابەم باوەڕی بەوە ھەبێت ھەڵگەڕانەوە لە ئایین سزاکەی کوشتنە، من بەرانبەر مەسیحییەت ھەستی جیاوازم ھەیە، ئێستا باوەڕم بەوە ھەیە دەکرێ مەسیحییەت قەڵایەک بێت بۆ پاراستنمان لە شتێکی خراپتر(مەبەستی ئیسلامە)" (خورافەی ئیلحاد، لا ٤٨٨).
دۆکینز سەرەتای گرێ دەروونییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوکاتەی کە لە قوتابخانەی ناوخۆیی ئەنجلیکانی، لە تەمەنی ۹ ساڵیدا لەلایەن مامۆستایەکی لاتینیی پەیوەست بە کەنیسەی ئەنجلیکانی، تووشی دەستدرێژیی سێکسی دەبێتەوە. (نفسیة الالحاد، ص ۱۱٦)، دۆکینز لە ژێر کاریگەریی ئەو ڕقە زۆرەی بۆ ئایین ھەیەتی بۆ ئیسلام دەڕوانێت، ئاساییشە پاشەکشە بکات لە ھەندێ بۆچوونی دەربارەی مەسیحییەت، بەتایبەت کە لە ڕۆژاوادا زوومەکە لەسەر ئیسلامە بۆیە دۆکینزیش زوومەکەی دەخاتە سەر ئیسلام، کەمێکیش دۆخەکەی ھێمن دەکاتەوە لەگەڵ بیرمەند و زانا مەسیحییەکان، کە بەردەوام لە گفتوگۆ و دیبەیتدان لەگەڵی و، بەردەوام وەڵامی دەدەنەوە. دۆکینز شارەزایش نییە لە ئیسلام، ئەوەتا مەھدی حەسەن لێی دەپرسێت، چی دەڵێیت دەربارەی خودای قورئان؟ دۆکینز دەڵێت: "لەڕاستیدا زۆر نازانم دەربارەی ئەو خودایەی لە قورئاندا باسکراوە."(حوارات سیدنی، ص ۱۰۸)
دۆکینز لەگەڵ ئەوەیش زانیاریی نییە، بەردەوامە لەسەر ئەوەی ئیسلام بە سەرچاوەی تیرۆر بزانێت، لە کاتێکدا بە پێی ئامارێکی (ئێف بی ئای)، کە سەرژمێریی کردووە بۆ کردە تیرۆریستیەکان لە ساڵی ۱۹۸۰-۲۰۰٥ ، دەریخستووە کە ۹٤٪ ی ھێرشەکان موسوڵمانان ئەنجامیان نەداوە.
ھەروەھا پێگەی (گلۆباڵ ریسێرچ) لە لێدوانی لەسەر ئەو ئامارە دەڵێت: "زیادەڕەویی زۆر کراوە لە پیشاندانی ئیسلام و موسوڵمانان بە تیرۆریست، لە کاتێکدا زیاتر ۹۰٪ی کردە تیرۆریستیەکان لە ئەمریکا ناموسڵمانان پێی ھەستاون." (اسس غائبة، ص ۲۰٤-۲۰٥)
بەڵام ڕیچارد دۆکینز دەست ھەڵناگرێت، دەڵێت: "ترسنکاترین دوو جەنگ لە مێژووی نوێ ئایین بەرپرس نەبووە لە ھەڵگیرسانیان." مەھدی حەسەن لێی دەپرسێت: کاتێک دوو گەورەترین جەنگ ئایین لێی بەرپرس نەبووە، بۆچی ئایین ھێندە لۆمە بکرێت؟ دۆکینز دەڵێت: باوەڕێکی دۆگمایی بە بیرێکی دیاریکراو، بۆنموونە مارکسییەت، یان ئیسلام، یاخود نازییەت، ھەتا نیشتمانپەروەریی قووڵ، ئەمانە ھەموویان بیروباوەڕی زیانگەیێنن، کە پاڵ بە شوێنکەوتەکانییانەوە دەنێن بۆ کاری توندوتیژی و کوشتن." (حیوارات سیدنی، ص ۱۱٤)، دەبینین دۆکینز گرێی دەروونیی ھەیە، دیسان دێت ئیسلام دەئاڵێنێت بە مارکسییەت و نازییەتدا، ئێ بۆ؟ چونکە دۆکینز وای پێخۆشە، ئەگەر وانەکات چۆن بێت و دەروێشەکانی بگەوجێنێت؟ بە کورتی و پوختی جەنگە خوێناوییەکانی سەدەی نوێ مولحیدەکان و فەلسەفە ئیلحادییەکەیان لێی بەرپرسن، بەو شێوازە لە ھێرشکردنە سەر ئایین و ئیسلام بابەتەکە پەردەپۆش نابێت. دۆکینز و ھاوشێوەکانیان لەلای بەشێک لە مولحدەکانیش بێزراون ھێندە ناشرین دەدوێن، ئەوەتا ماسیو نسبت ویس دەڵێت: "پرسیارم لێدەکەن دەربارەی بیروباوەڕم، بە پێکەنینەوە دەڵێم مولحیدم بەڵام مولحیدێکی نەرمونیان." (میلیشیا الالحاد، ص ٥٤)
سەرچاوەکان
وەھمێک، ڕیچارد دۆکینز، و.نوری کەریم، 2016، چاپخانە تاران.
زیاتر لەتلیاک، کۆمەڵێک نووسەر، و. بابان ئەنوەر و ئەوانی تر، ئەندێشە، 2018.
خورافەی ئیلحاد، عەمر شەریف، و.موزەفەر عەوڵا قەسرێی، تەفسیر، 2018.
ناڕێکییەکانی مارکس، فاضل قەرەداغی، ڕێنوێن، 2018.
تحقيق ما للالحاد من مقولة, محمد المزوغي, منشورات الجمل, بغداد, 2014.
وھم الشیطان، دیفید بیرلنسکی، ترجمة.عبداللە الشھری، الطبعة 2، مرکز دلائل، 1437ھ.
اسس غائبة، احمد حسن، مرکز دلائل، 1439.
حوارات سیدنی، ریچارد دوکینز، ترجمة. قیس قاسم العجرش، دار سطور، بغداد، 2017.
العنف، سلافوی ژیژەک، ترجمة، فاضل جتکر، مرکز عربی للابحاث، بیروت، 2017.
المثقفون المغالطون، باسکال بونیفاس، ترجمة. عندالرحمن مزیان، ابن ندیم للنشر وتوزیع، 2015.
میلیشیا الالحاد، عبداللە صالح العجیری، مرکز تکوین، طبعة2، 2015.
کھنة الالحاد، حیثم طلعت، نیوبوک، 2018.
کید الاحمر، عبدالرحمن حبنکة المیدانی، دار قلم، طبعة 4، 2013.
الاسلام ومصیر الانسان، چارلز لی غای ایتون، ترجمة. مرکز دلائل، 1439.
نفسیة الالحاد، بول سی ڤیتز، ترجمة. ،رکز دلائل، طبعة2، 2013.
